Искандар омаду рафт – аҷдоди мо маҳв нагашт. Аъроб омаду рафт – аҷдодамону сарзаминамон ҳамон гунае буд, боқӣ монд. Чингиз омаду рафту дафъ шуд, аҷдодамон маҳв нагашт. Русҳо омаданду бедод карданду рафтанд бо Шӯравияшону мо ҳоло ҳам боқием!

Танҳо, имрӯз бояд ба ин бовармандӣ бирасем, ки миллати тоҷик он гуна ки Раҳмонов муаррифияш дорад, тарсуву чуркаву нотавону террорист нест, балки баръакс як миллати нерӯманду боиродаест, ки нерӯи зеҳниву иродаи сиёсию потенсиали мағзияшро морони Заҳҳок хӯрда истодаанд!

Ин морҳоро бояд саркӯб ва ин морбардӯшро зиндон кард! Ҳарчанде ин омаданҳову рафтанҳо бо худ пайомадҳои мусбату манфӣ доштанду ҷони миллионҳо танро ситонид, вале миллат, забон, фарҳанг ва мавҷудияти мо боқист, ки боқист!

Миллатҳо асир мешаванд, ба ғуломӣ гирифтор мешаванд, бо табъиз гирифтор мешаванд, ранҷу заҷр мекашанд, кушта мешаванд, вале ҳеч миллате ба пуррагӣ, аз дасти душманону ҷангандаҳо кушта нашуда аст!

На ҷуҳудонро ин қадар асоратҳои пай дар пайи тӯлонии торих маҳв кард.

На сурхпӯстони Амрикоиро колонистҳои ғарбӣ ба пуррагӣ нобуд карданд.

На тоҷиконро ин қадар тозишҳои паёпайи торих ба пуррагӣ нобуд кард.

Бале, шумори миллате кам, ҳувияташ масху коста ва озодияш то замоне  салб мешавад, вале миллате, ки имоне дорад, бовармандию иродаву ҳайсияту номусе дорад ва аз ҳама муҳим, қисмате аз онон дар даст силоҳу қаламу минбари мубориза мегиранд, нахоҳад мурд!

Миллати Чечен бо он қадар бомбборони шаҳри Грозний аз пеш бештар рушд кард.

Миллати фаластинӣ бо ин ҳама гулӯлаву рокетборон, дар зери хокрӯбаву оворҳо ҳоло ҳам зинда аст.

Миллати боснӣ бо вуҷуди валангории Сараево дар рӯи сараш ҳоло ободи ободу зиндаву саломат аст.

Миллати Укроин ҳоло ба пеш ҳаракат дорад. Ғалаба пайи ғалаба насибаш гашта аст.

Ҳарчанде оғози ҳар муборизае ё натиҷае надорад, ё ба нигари беамалон «бефоида» аст ё хатарбор асту ғайримантиқӣ, вале фарҷомаш ҳатман пирӯзист. Агарчи муборизон кушта ҳам шаванд, ғолибанд! Чунки мубориз мағлуб намешавад, балки миссияашро анҷом дода, аз олам бо сари буланду рӯи сурху номи наку ба назди Парвардигораш меравад, ки супориш ба муборизаву ситез бар ситамгоронро азаш хоста буд! – муборизи содиқу холис ҷояш ҷаннат аст, ҳам ҷаннати дунё ва ҳам ҷаннатул Фирдавс!

На мисли Абдуллои дупӯста «бо рӯи сурх барои бақои золиме ба Аврупо омада, бо рӯи сиёҳ назди хоҷаи базоташ бармегардад». Ҳа, Абдулло? Бандаи киӣ?!

Онон, ки сукути маргбору беамалӣ пеша мекунанд, то замоне зиндагӣ мекунанд, вале мубориза ҳам  мисли мавсими ҳаҷҷ, шояд дар тӯли умри одамӣ як бор «фарз» гардаду бо маҳву нобудии Раҳмонов дигар ҳасрат ҳам баред, ки чаро ман ҳам дар бадтарин ҳолат дар паҳлӯи миллатам наистодам, то бо ҳар василаву ҳунару тавоне, ки доштаам, дар ин раванд саҳме нагузоштаам, ба поён расаду дигар судатон надорад!

Ҳар як ҳазратону ришдарозону домуллову эшонҳову муштзанҳову шердилону ниқобпӯшону суханварону сурхзабонону ораторону амримаъруфгарону миллатдӯстону ёрмандони мустазъафону ҳавоидаҳонҳоеро медидам, ки имрӯз аз вуҷудашон асаре нест!!

Ҳамагӣ мавҷуди ғоиб гаштаанд!  — тухм гузоштаву сина зада чуҷаи тарси наҳс бароварда истода ё интизори фариштагони осмонҳо ва Маҳдии мавъуду мунтизаранд!

  Нуқашон шунида намешавад. Бозори динфурӯшию ваъзашон сокит аст. Худнамоӣ дигар барояшон тарснок шуда!

Хасакӣ буданд, рӯи обҳо обрӯҳояшон шуста шуд! Ҳоло дар катакҳои мурғие, ки Раҳмонколхозник барошон сохта, тухм «гузошта» гаштаанд!

Мегӯянд, ки рӯзе дидед, ки хурусҳо (петухҳо) тухм кунанду говҳо мияв гӯянду сагҳо ҳангас зананду мардҳо ҳайз бинанд, онгоҳ марду номарҳоро хоҳед шинохт.

Вале зарурате нест, ки ин ҳама «муъҷизоту хориқулъодот» ба вуқуъ пайвандад, то питухҳои миллататро шиносӣ!

Биё, Тоҷикистон, бубин ҳамаашро ошкоро хоҳӣ дид.

Ба ҷои говҳо Раҳмонов ҳангос заду ба ҷои харҳо Раҳимзода боъъаст карду ба ҷои хурусҳо Пингвингу  Шоҳрих зоиду ба ҷои сагҳо духтарони Раҳмонов мияв гуфтанду ба ҷои крисаҳо чоплусон «қув-қув» доранд!

Ва номардҳо сокитанд. Ва буздилон шутурмурғу мырғ шудаанд!

Биё, бубин ин халқи тарсуи Худоро, ки бо доштани Худои Тавонову Раҳмону Раҳимаш кунун аз Шайтони Раҷими Ҳаромзодаи бепадаре дар тарсанд!

Акнун, дидед, ки чаро Худо дигар аз мо рӯ тофта? Чаро золимеро бар мо мусаллат карда? Дуои моро намешнавад?

Ҳоло ҳам вақти андаке монда, то ҳамагӣ «тавбаи миллӣ» ва торихӣ намуда барпо шавему чун дигар миллатҳо мубориза бурданро оғоз кунем!

Ҷони ҳамагӣ дар ин олам ширин аст, вале укроинӣ имрӯз ҷон мекоҳонад, афғон ҷон медиҳад, араб шабу рӯз зери оворҳо — хурду бузург ҷон меканад, русҳо ҷон медиҳанд, вале танҳо дар ин васат мо – тоҷикон зери зулму ситаму азобу асорату зиндонҳову аз фақру оворагӣ ҷон медиҳему омода нестем, чанд шабе дар хиёбонҳои Душанбе ҷон бикоҳонем, даст ба дасти ҳамдигар дода наъра бизанем, мушт бихӯрему мушт бизанем! – аз ҳақи ҳалоли худу фарзанду зану пайвандонамон дифоъ кунему онро бо нерӯи мардонагиву бозуи рустамонаи хеш аз чанголи як оилаи кафтори тарсӯ бозпас бигирем!

Дигар роҳе нест. Дигар чора нест!

Ин хел дигар намешавад!!

Ягона роҳ —  муборизаи зану марду пиру барнову кӯдаконамон бар алайҳи диктатору тиран – Раҳмон   ва авлоди нодидаву бесаводу туппойи фоҳишаи бадахлоқу дузду номардумии бодовардааш асту бас!

33 сол аст, ки дар доираи Сарқонун ва дар ин марзубум ҳаққи фитрӣ ва ҳалоли моро на инки надоданд, балки охирин озодиҳои диниву фитриву инсониямонро бо як пуррӯии бешармонаву бешарафона салб доранд! – аз ғуломони асримиёнагӣ кам фарқ дорем! Аз номгузории фарзандонамон то ба деги оши худоиямон дар зери назорати чор хармағзи мактабнадидаи ғӯл қарор гирифта, ки ҳамаи қонунҳои бароварда ва тазйиқҳои амалишавандаашон дар ин диёр зидди Сарқонуну дигар қонунҳои байналмилалист, вале ҳеч гоҳ золимону пуштибононаш то вақте миллате барпо нашаваду ҳаққашро талаб накунад, парвои озодию ҳуқуқҳову зиндагияшро надоранд!

Ва инро ҳодисоти паёпайи ҷории олам нишон дод, ки танҳо муборизон ҳуқуқу озодиҳову хостаҳои худро бо зӯри бозуву силоҳу ҳаряк роҳ кашида мегиранд!

Ҳуқуқу истиқлолиятро ба даст меоварӣ, онро ба ту касе ҳадия намекунад! – хап шиштӣ, мегирандаш, садо баланд кардӣ – бозпасаш медиҳандат!

Вале поезд ушел… дарвозаҳои савоби мубориаз баста. Диктатура ба фарҷом. Миллат ба иззату озодӣ расид!

Ҳоло, тоҷикони арҷманду соҳибақлон, мавсими (сезони) мубориза ва фарзияти он дар кишварамон фаро расида аст, ки кас намедонад, кай барои ҳамеша ба поён мерасад!

Мубориза баред то аҷру номе бо худ баред!

Даст рӯи дасту ду даст дар патаки биннӣ то ба кай мешинӣ?

Фардо, туро, ки худро умре марду бономусу мусулмони озодидӯсту танҳо бандаи Аллоҳ мешуморӣ, дигарон омада аз аҳримани бедини бадкеши душмани дину фарҳангу миллатат – Эмомалӣ озод карданд, шарм намедорӣ, ки бо ин ҳама дағдағаи мардӣ худат ҳам бо мо якҷо коре накардӣ? Ё ба муборизон ба ҷои ташаккур духтаратро ба занӣ медиҳӣ?

На! Ин роҳи ғалат ва одати палиди манғитиён аст, ки духтарони миллатро тортуқ мегиранд!

Ва ҳадиси актуалии имрӯз ин аст:

عن أمير المؤمنين أبي حفصٍ عمرَ بن الخطاب رضي الله عنه قال: سمعتُ رسول الله صلى الله عليه وسلم يقول: ((إنما الأعمال بالنيات، وإنما لكل امرئ ما نوى، فمن كانت هجرته إلى الله ورسوله فهجرته إلى الله ورسوله، ومن كانت هجرته لدنيا يصيبها أو امرأةٍ ينكحها فهجرته إلى ما هاجر إليه( متفق عليه) ))

Ин ҳадис не, балки мазмуни тамоми муборизаву озодист, ки ту дар куҷои ин қиссаи раванди зиндагонӣ қарор дорӣ?

Ба суоли «барои чӣ мубориза дорӣ» ва «барои чӣ аз мубориза худро канор гирифтаӣ» ҷавоб медиҳад. Ҳеҷ китоби ҳадисеро намеёбӣ,ки дар оғози он ин ҳадисро дарнаёбӣ!

Ҳеч миллате дар тӯли торих вуҷуд надорад, ки замоне аз ҷониби дигар миллате ба асорату ғуломӣ наафтода, ё қисмате аз хокаш истило нагашта бошаду кушта нагашта бошад!!

Нест ин гуна миллату ин гуна давлату ин гуна сарнавишт!

Русҳо борҳо аз ҷониби аҷнабиён тороҷу қатлу қамъ шудаанд. Русҳоро чингизиёну темуриёну фаронсавиҳову тоторҳову олмониҳову хазариҳову дигарон тороҷу тозиш кардаанд

Олмониҳоро русҳову инглисҳову фаронсавиҳову викингҳо тохтаанд

Арабҳоро форсҳову визонтиҳову мақдуниҳову юнониҳову ҳабашҳову итолиёиҳову фаронсавиҳову португалиҳову ҳатто русҳову амрикоиҳову инглисҳову дигарон борҳо тохтаанд.

Форсҳоро румиҳову визонтиҳову мақдуну юнониҳову фаронсавиву инглисҳову амрикоиву русҳову арабҳову туркҳову муғулону узбакҳову ҳатто афғонҳо тохтаанд

Ҷуҳудонро тақрибан тамоми оламиён куштаву ба асорат бурдаанд.

Тоҷикон ҳам тақрибан ҳамтақдири ҷуҳудонанд!

Вале чӣ сир аст, ки ҳеч яке аз ин миллатҳои бостонӣ маҳв нагашта то кунун мавҷуданд?

Назарияи ин ки гӯё лашкаркашии бегонагон миллатеро пурра аз сафҳаи гетӣ мезудояд дурӯғе маҳз аст!

Миллате, ки мубориза мебарад нахоҳад мурд!

Мубориза чист?

Ба даст шамшер гирифтан

Ба даст қалам гирифтан

Ба рақсидан

Ба хандидан

Ба забони хеш сухан гуфтан

Ба санъати миллии хешро пос доштану ҳимоят кардан

Ба хондану нигоштану санъатгарӣ кардан

Ба либоси миллии хешро ҳифзу тараққӣ дода, ба талаботи замона мутобиқ кардан

Ба ҳимоя намудани ҳуввияти диннӣ, эътиқодӣ, миллии худии хеш арҷ гузоштан

Ба дигаргуна будан дар байни башарият худро аз дигарон фарқ кунондан, то турк нашавӣ, рус нашавӣ, араб нашавӣ, инглис нашавӣ. – масх нашавӣ!

Уқобӣ, ё палангӣ, ё шерӣ ё ҳатто рӯбаҳӣ пӯстатро дигар накунӣ, боз бошӣ, мурғ нашавӣ. Паланг бошӣ, уштурқуланг нашавӣ.

Тоҷикӣ, тоҷик бимонӣ

Ҷуҳудӣ ҷуҳудбозиятро идома диҳӣ

Узбакӣ узбак бимонӣ

Бо инки имрӯз дар Тоҷикистону Ӯзбакистон як мушт мурғонро уқобу мушти дигар уқобонро мурғ тарсим кардаву барошон ҳуҷҷатҳои зӯракӣ додаанд, бечораҳоро зулм кардаанд!

Бо ин роҳ намешавад миллатеро маҳву аз худ кард,  ё худро бо тоҷик гуфтан аз хонаи муғулият ба тоҷикият пурра интиқол дод! Метавонӣ бо ҳамон асли оригиналат ба давлате хидмат кунӣ, миллататро дар паспортат иваз кардан чӣ лозим?…

Бо паспорт намешавад миллату шахсияту шаклу шамоилу менталитету расму оину лаҳнатро дигар кард!

Ҳазор агар зоғеро рангу бор диҳанд то кабӯтар шавад, боз ҳам аз қар-қараш онро мешиносам!

Рангорангии миллатҳо дар олами Худо зебову писандида аст!

Вале, чаро имрӯз ба мо талаққӣ мекунанд ки гӯё тоҷикон дар ҳама ҷо «шикаст» хӯрдаву ассимилятсия шудаанд?

Чунки ин дурӯғи бефурӯғе аз ақалиятҳокимонест, ки бо заифсозии ақлу ҳувияту дирояти мо умри давлатравоӣ ва дуздии қабилавии заифи худро тамдид кардан мехоҳанд!

Эмомалӣ ҳам аз бозе сари давлат оварданаш, тоҷикро тарсуву террористу чуркаву ҷоҳилу гумроҳгаштагон муаррифӣ кард!

Миллате, ки мубориза мебарад ҳеч гоҳ шикаст намехӯрад. Маҳв намешавад. Барда намегардад.

Ҳеч ҷанге, ҳеч ситезае, ҳеч кушторе, ҳеч табъизе, ҳеч таъаддие, ҳеч зулму ситаме ва ҳеч тирану диктаторе дар ҳеч гӯшае аз олам то абад боқӣ намонда аст! Фарҷом дорад. Кирдорашро агар имрӯз худаш ҷавоб надода бимирад, ҳатмани ҳатман бастагони наҳсаш рӯзе ҷавоби сахташро хоҳанд дод!

Мушкил оғози кор аст. Оғозаш кунед!

Мубориза худ мисли об аст – рафтан мегирад! 

Чи инсонҳои беиродаву пешипобини дурнанигареанд диктаторон, ки гумон доранд дар пушти силоҳу танку тӯп худу бастагону дуздиҳояшонро барои ҷовидон пинҳон хоҳанд кард!

На, Эмомалӣ ин ба ту дахл дорад!

Хуб гӯш кун!

Агар ман ба ҷоят мебудам, ин қадар ки зулму куштор карда будаму дуздиву ситам кардаву тамоми миллатро бар худу оилаи азизам душману бадбину пуркин карда будам, асло намегузоштам, ки пас аз ман ин ҳама душманон фарзандони азизи маро хору залил кунанду он ҳама қасоси хешро аз кӯдакону наберагону духтарони ман биситонанд!! Дар он рӯзгорон ки дигар ман дар ин олам нестам!

Марди ҳаким ҳамонест, ки душманонашро то ҳадди имкон бо худ душман мекунад ва бо овардани тамоми фарзандону духтару зану домодҳояш ҳамагиро зери зарбаву ниқор қарор намедиҳад!

Ту хатои стратегӣ ва ҳаётӣ кардаӣ, Эмомалӣ, ки ҳамаро бо оилаат ба пуррагӣ ба набард андохтаӣ.

Падари оқилу дурнигар чунин намекунад, балки ҳар балову мусибату паёмади эҳтимолиро аввал ба худ мегираду пасон ба ҳамсафонаш вомегузорад, то оилааш лоақал дар маърази хатар набошад!

Ту тамоми авлодатро «под удар» қарор додаӣ!

Вазифа доштан, сари мансаб будан, сарват аз ин роҳ ғун доштан ҳанӯз маънои дар амон будан нест.

Вақте оилаи ту дар амон мебуд, ки аслан вазифае намедошт!

Чи гунае ба гунгписарат гуфта будӣ: ту гушна нестӣ!

Охир ҳама акнун медонад, ки ҳеч бастае аз бастагонат то 100 соли дигар гушна нахоҳад монд, вале аз онҷо ки марди сиёсату давлатмард нестӣ, гумон кардӣ, ва ғалат кардӣ, ки агар ҳама аҳромҳову фишангҳои давлатеро аз миллате гирифта танҳо ба авлоди худам биспорӣ, амнияти вуҷудиро барошон таъмин кардаӣ, вале ин амалат баракс фалокату бадбахтиро сареътар ба оилаат фурӯ хоҳад овард!

Ту миллати тоҷикро ҳеч гоҳ шикаст дода наметавонӣ, чунки ин миллат бо ҳар василае бошад, бо ҳар роҳе бошад, ҳар тариқае ҳам бошад, мебинам, ки рӯз ба рӯз бештару бештар мубориза мебарад.

Пас, тибқи ончи то инҷо гуфтам, ҳеч миллате ҳеч гоҳе дар торих аз касе шикаст намебинад – ба зону мезанад боз ба по мешаваду мехезад.

Ва дар фарҷом танҳо ин туӣ, ки шикаст хоҳӣ хӯрд.

Чунки  ҳеч овозе аз садои миллат баландтар нест. Ҳеч муште аз мушти миллат қавитар нест.

Ҳеч ҳақиқате аз ҳақиқати миллат азимтар нест.

Ҳеч нерӯе аз нерӯи миллат нерӯмандтар нест!

Эмомалӣ, дар авҷи беақлию оилагирдоварию дуздию чаповулат шикаст хурдаӣ. – миллат дигар бо ту нест!

Ҳамин…

Ва дар фарҷом ба мухолифин ҳушдор:

Ҳар шахсе гузашт дар баробари зулм аз ҳақи хеш мекунад, ҳатман бохта аст.

Гузашт кардан мисли як пилла поён шудан аз зинапоя аст. Ҳарчанде як қадам поён гузоштӣ, ҳамон қадар ба пастӣ наздиктар мешавӣ ва ҳарчанде баромадан аз фаромадан душвортар аст, вале мухолифе ки ҳамеша боло мебарояд, ҳар қадам ки ба зинаҳо боло мегузорад ба мақсад наздиктараш мешавад.

Касоне, ки дар баробари Раҳмонови тарсуи шикастхӯрда сари мӯе аз ҳақиқати худ гузашт кардаву по ақаб гузоштаанд, худ акнун огоҳанд, ки чи қадар дар чашми ҳам мақомотиёну ҳам ҳокимону ҳам миллат уфти даҳшатборе кардаанд.

Вақте як қадам аз ҳақат гузашт кардӣ, ин оғози гузаштҳои паёпайи бисёрат дар оянда аст. Ин нишона ва индикатори ақабрӯ рафтанат аст, ки оғоз шуд, дигар умре задний ход рафтан мегирӣ!

Ва Худои олам ба паёмбараш вақте мехост сари мӯеву миқдори нӯги ангуште, танҳо барои дили душманонашро ба каф офардану азияту озорашонро рӯи пайравонаш камтар кардан, гузашт кунад, дар ҳол нидои осмонӣ ба гӯшаш овард:

﴿ وَلَوْلَا أَن ثَبَّتْنَاكَ لَقَدْ كِدتَّ تَرْكَنُ إِلَيْهِمْ شَيْئًا قَلِيلًا﴾

«Ва агар Мо туро устувор бар ҳақ намедоштем, наздик будӣ, ки (аз бисёр рағбат доштанат дар ҳидояти онҳо) ба сӯяшон андаке майл кунӣ». (Сураи Исро ,ояти 74 )

Дар ояти баъдӣ бубинед чи ҳушдоре Аллоҳ ба Паёмбараш медиҳад:

إِذًا لَّأَذَقْنَاكَ ضِعْفَ الْحَيَاةِ وَضِعْفَ الْمَمَاتِ ثُمَّ لَا تَجِدُ لَكَ عَلَيْنَا نَصِيرًا (75)

«Он гоҳ туро дучандон дар дунё ва дучандон дар охират азоб мекардем ва барои худ дар баробари Мо ёридиҳандае намеёфтӣ». ( Сураи Исро, ояти 75)

 Воқеан, наздик буд, ки ба онон андакак гузашти ночизе кунӣ!

Ҳама дар лаҳзаҳои душвору ноумедию бебарорӣ кӯшиш мекунанд, ки «муҷукаке» бар душману рақибу хасми сарсахташон гузашт кунанд, вале як бор аз худат бипурс, ки ҳамин душманонат, — ҳамин Раҳмонову дору дастгоҳаш ягон бор сари мӯе, муҷукаке, зарраяке, чени чанге барот гузашт кардаанд?

На! Абадан! Танҳо дом барот гузоштаанд, ки барои ҳамеша азат халосӣ ёбанд!

Ту чаро ба касоне, ки душмани қасамхӯрдаи оштинопазиратанд гузашт мекунӣ?

Дар ин олам, мухолифин ҳар гурӯҳу миллату равияе душмани ошкорои оштинопазири муайяни худро дорад, ки бояд ҳамаи нерӯву тавону вақту ҳастии хешу пайравонашро барои саркӯбу маҳву нобудиву дасткӯтаҳ карданаш аз аҳрому фишангҳои қудраташ равона бояд кунад!

Ин доғ дар байни арману озарӣ сари Қарабоғ барои абад боқист.

Путину Зеленский дар ҳамин кулминатсияи ҳодиса қарор доранд!

Ва ману ту бо Раҳмонову пайравони содиқаш ана дар ҳамин марҳала қарор дорему роҳу чорае ҷуз сарнагунияш моро аз ин вартаи танидаи 30 солааш наҷот нахоҳад дод!

Агар шумо бо ҳазорон гузашту сулҳу оштию калимабозию мушугурбабозиҳои тӯлониятон бо ин хуги гарданшахи якрави дузду камъақли нофаҳми хукзӯр ба ҷое расидаеду мо ноогаҳему дастоварде дар озодии худу миллату бастагону ватанатон доред, ба мо ҳам дар миён гузоред!

Мо бошем ҷуз сарнагунияш бо ҳар василаи дастрасе чорае надорем!

Мухолифин, ба пеш! Миллат, ба пеш! Ватан, ба пеш!

Ба самти сарнагунсозии ситамгари хукзӯре, ки пӯсташ аз хуку хар ҳам ғафстару ақлаш аз гову хачир ҳам бадтар шуда!

Ғалаба мехоҳед? Пас аз имрӯзатон гузашт тамом!

 Ана ҳаминро мо дар телевизиону шабакаҳо вай карда мемонем, занг задан тамом.

Дурусттараш гузашт кардан тамом!

Ҳаминро ба миллат вай кунед —  фаҳмонед. 

Сарнагунӣ кай аст? Сарнагунӣ?!

Тӯй каяй тӯй??

Сообщение Мо ба ҷон додан омода ба ҷон коҳонидан не,миллате, ки мубориза мебарад, шикаст намехурад!! появились сначала на ISLOH.net.

Дар матлаби аввал каме аз муаррифии Имом Ҳусайн (р) ва то расидани хонаводаи эшон ба Мадина гуфтем. Дар ин матлаб мепардозем ба баъзе ҳолоти таърихӣ дӯстдорони ИМом Ҳусайн (р) ва ҳатто онҳое бад мебинанд Имомро. Инчунин баъзе амалҳое дар рӯзи Ошуро анҷом мешавад. Дар охир дар масалаи макони дафн шавии сари Имом Ҳусайн (р) ки сари муборак дар куҷо ба хок супорида шудааст.

Ёздаҳум: Масъулияти кушташавии Имом Ҳусайн (р) бар души кист?

   Масъулияти қатли Ҳусайн бар души чанд тараф аст, аз он ҷумла:

1-Аҳли Куфа:          

 Аҳолии Куфа касоне буданд, ки дар ҳоли дар Мадина иқомат доштани Имом Ҳусайн (р) ба ў номаҳои зиёде навишта намояндагонашро фиристода аз ў талаб намуданд то ба Куфа ҳозир шавад ҳамаи мардум тарафдори ў ва роҳбариву пешво будани ў ҳастанд то дар Якҷояги ва роҳбарии Шумо пеши роҳи фасоду мункаро бигирем. Имом Ҳусайн дар ҷавоби номаҳои онҳо бо вуҷуди таҳзироти Саҳоба суи Куфа равон  шуд. Чун ибни Зиёд воли Куфа шуд ҳама аз ҷонибдории Ҳусайн даст кашида ба сафи артиши ибни Зиёди лаъин пайвастанд ва ҳатто нагузоштанд, ки Имом Ҳусайн ба Мадина ё дигар манотиқ бозпас гардад.^[i] Умми Салама гуяд: Аҳли Куфа Ҳусайнро ба қатл расониданд. Худованд онҳоро қатл кунад. Ўро ба кумаки худ фиреб доданд лаънати Худо бар ишон бод.^[ii]

Дар се ҳолат хиёнати аҳли Куфа машҳур аст:

1. Баъд аз кушташавии Алӣ (р) бо Ҳасан (р) байъат намуда дар саботи Мадоин ба ў хиёнат карда зарбае ба рони пояш Синони Уъқуъфи зад.
   1. Хиёнати ишон ба Ҳусайн (р) дар карбало.
   1. Хиёнати ишон ба Зайд ибни Алӣ ибни Ҳусайн. Байъаташонро нақс карда чун задухурд шадид шуд ўро ба душман таслим намуданд.^[iii]

Масъулияти асоси дар гардани аҳли Куфа ҳаст, ки буздили карда паймон шикастанд.

2- Убайдуллоҳ ибни Зиёд:

Ибни Зиёди лаъин ва пастфитрат бо мухолифони Язид муъомилаи сахт менамуд. Чун Муслим ибни Ақил ва Ҳони ибни Урваро ба қатл расонид Язид ин иқдоми ўро ситоиш намуд ва сабаби он шуд, ки хунхорию зулму ситами ўро даҳчанд намуд, вагарна ў метавонист пешниҳоди Шамр ибни зилҷавшанро радд намуда ўро сарзаниш намояд ва пешниҳоди сулҳомези Имом Ҳусайнро бипазирад. Пастфитратоне мисли ибни Зиёд ва Шамр чун эътибору обруи некукореро мушоҳида намоянд ҳиқду ҳасад дар ботини ишон аланга мезанад ва бо ҳар роҳ мехоҳанд ўро аз мақому манзалаташ поин орад. Ин буд, ки Ҳусайн (р) даст додан ба ибни Зиёди пастфитратро рад намуд, зеро нафси поки ў чунин корро раво намедид.^[iv]

Ибни Зиёди лаъин ба саҳобагони киром низ эҳтиром қоил набуд.^[v] Бар Вай воҷиб буд, ки пешниҳоди Имом Ҳусайнро бипазирад. Хусусан дар ҳоле, ки ў сўи Куфа намерафт.^[vi]

Масъулияти асоси дар ин куштор дар гардани ибни Зиёд, зеро тароҳи ин амал ў буд ва пешниҳодоти Имом Ҳусайнро ў рад кард. Торих ин амали ӯро маҳкум карда худи ўро ба хунхорию бадбахти ва пастфитрати мавсуф донистааст^[vii]. Имом Заҳаби дар охири тарҷумаи Убайдуллоҳ гуфтааст: Шиъаҳо ба Убайдуллоҳ ва атрофиёни ў лаън мегуянд. Мо нисбати ишон филлоҳ нафрат дорем. Ва аз ӯ безори меҷуем ва лаънашон намегуем ва ба Худованд амрашонро месупорем.^[viii]

• Умар ибни Саъд ибни Абиваққос сарлашкари ибни Зиёд:

Яке аз масъулини қатли Ҳусайн Умар ибни Саъд, сарлашкари ибни Зиёд мебошад. Бадтарин писаре барои беҳтарин падар. Ишон метавонистанд аз ин кор даст кашанд ва ё ба ҷониби Ҳусайн(р)  гузоранд мисли Ҳур ибни Язид, ки бо Ҳусайн пайваст ва ба шаҳодат расид.^[ix] Умар ибни Саъд дар ибтидо пешниҳоди ибни Зиёди лаъинро барои набард бо Ҳусайн  напазируфт ва чун зери фишор қарор гирифт, вақт барои маслиҳат пурсид. Гарчанде мардум ба вай маслиҳатҳои муфид доданд, лекин муҳаббати дунёву мансаб, ўро ки имони заъиф дошт, ба роҳи зишт бурд ва аз роҳи охират дур сохт.^[x]

4- Язид ибни Муъовия:

Язид дар зоҳир қатли Имом Ҳусайнро маҳкум карда кушиш намуда то ўро аз хориҷ шудан суи Куфа боздорад. Ў барои ин номае ба ибни Аббос фиристода то Имом Ҳусайнро аз хориҷ шудан боз дорад. Ҳамчунин ҳине ки сари Имом Ҳусайнро наздаш гузоштанд ибни Зиёдро лаънат гуфтаву изҳор намудааст: бидуни қатли Ҳусайн ман аз итоъати шумо рози будам.^[xi].  Ин нороҳатию пушаймонии Язид  масъулиятро аз душаш албатта дур намекунад, зеро ў қодир буд то фармони кушта нашудани Ҳусайнро барорад. Бо ин фармон ў метавонист силаи раҳм ва қаробати ў бо Расулуллоҳ (с) ва маконати худро дар назди мусалмонон ҳифз намояд.^[xii]

Ба ҳар ҳол масъулияти қатли Ҳусайн дар гардани Язид аст, зеро дар хилофати ў ва манотиқе кушта шудааст, ки зери сайтараи артиши ўст. Амирулмўъминин Умар (р) мегуфт: Масъулияти маркаберо, ки дар Шом ё Ироқ пояш ба сабаби ноҳамвор будани роҳ озор меёбад, дар нафси худ ҳис мекунам. Пас чигуна хоҳад буд агар қотилон худ артиши халифа бошад!?^[xiii]

Қатли Имом Ҳусайн нишонаи ор ва нуқтаи сиёҳе дар аҳди Язид ибни Муъовия ибни Абусуфён , то абад боқи хоҳад монд.

Дувоздаҳум: Суханони мардум дар бораи Язид, оё лаънат гуфтани ў ҷоиз аст?:

Мардум дар мавзуъи лаън гуфтани Язид бе се гурўҳ ҷудо шудаанд: Яке аз ин тарафҳо эътиқод бар куфру нифоқи Язид доранд, зеро  ў дар қатли набераи Паёмбар (с) саъй намуда бо ин роҳ қасоси гузаштагонашро ки дар Бадр ба қатл расиданд гирифтааст.

Тарафи дуввум бар ин боваранд, ки ў марди солеҳ ва имоми одил ва яке аз саҳобагон буда ки дар аҳди Паёмбар (с) таваллуд шуда Паёмбар (с) ўро болои дастонаш гузошта табаррук кардааст. Баъзе аз ин гурўҳ шояд ўро бартар аз Абубаку Умар (р) донистаанд.

Ҳардуи оро (фикрҳо) ботиланд назди касе ки камтарин ҳиссе аз ақлу илм ва огоҳи аз сирати гузаштагон дорад. Биноан ин афкор ба касе аз аҳли илм ва ақлу тадбир нисбат дода намешавад.^[xiv]

Тарафи саввум чунин мепиндоранд, ки ў шоҳе аз  шоҳони мусалмон буда, ки корҳои нек ва зишт дораду кофир набудааст, лекин аз дасти ў ҳодисаҳое мисли қатли Имом  Ҳусайн ва воқеъаи «Ҳарра» ба вуқуъ пайваста аст. Ў аз зумраи саҳобагон набуда. Ин ақидаи оммаи аҳли илму ақл ва Аҳли суннату ҷамоъат аст.

Баъд аз он ин тоифа ба се гурўҳ ҷудо мешаванд; гурўҳе лаънаташ мехонад, гурўҳе дўстдори ў ҳастанд ва гурўҳе на лаънаташ мехонаду на дўсташ медоранд ва бар ин боваранд имом Аҳмад ва асҳоби ў.

Абумуҳаммади Мақдисиро чун аз Язид пурсиданд гуфт: Ончи ба мо расида ин аст, ки на лаън гуфта мешавад ва на дўст дошта мешавад. Инчунин ибни Таймия низ бар ҳамин ақидааст. Ин боадолаттарин суханон дар бораи Язид ва амсоли ўст. Аммо тарки лаъну дашноми ў бинобар он аст фисқи ў, ки тақозои лаънаш бошад собит нашудааст, ё бинобар он ки фосиқи муъайян ба хусуси худаш лаън гуфта намешавад ё аз рӯи таҳрим ва ё аз рӯи танзиҳ. Дар саҳеҳи Бухорӣ дар қиссаи хамморе, ки аз ў такрори нӯшидани шароб собит шуда, аз Умар(р) собит шудааст, чун баъзе саҳобагон лаънаш гуфтанд Паёмбар (с) фармуд: «Ўро лаънат нагуед, зеро ў Худо ва расулашро дўст медорад».^[xv] Инчунин фармуд: «Лаъни мўъмин мисли қатли ўст».^[xvi] Ин дар ҳолест, ки лаън  гуфтани «шориби Хамр» арақнуш умуман собит шудааст, пас ба ин далел шахси муайянеро аз асҳоби дўзах гуфта шаҳодат дода наметавонем,^[xvii] зеро аз роҳи касрати ҳасаноти маҳвкунандаи гуноҳ, шафоъати мақбул ва ғ, метавонад аз гуноҳаш барии гардад.

Барои тарки муҳаббат нисбат ба Язид ва ё баръакс муҳаббати ў ҳар як тоифа далели ақлию нақши худро дорад. Касоне ки тарки муҳаббати Язидро бовар доранд мегуянд: Амалҳои нек аз ў сар назадааст то боъиси муҳаббаташ гардад, пас ў яке аз шоҳони мусаллат аст, ки муҳаббати ишон ғайри машруъ аст. Дуввум инки ў даст ба қатл ва фисқзада аст, мисли қазия Имом Ҳусайн ва аҳли «Ҳарра».^[xviii]

Аммо касоне ки даъвои муҳаббати Язидро доранд ба ду маъхаз такя доранд: яке ин ки ў мусалмон аст, умури мусалмононро ба душ гирифт, он ҳам дар аҳди саҳоба ва хислатҳои хубе низ дошт. Эшон нисбати ҳодисоте, ки дар аҳди ў рух додааст онро таъвил карда ўро дар он умур (аҳли Ҳарра) муҷтаҳид мешуморанд, ки хато карда ва ё ин ки аҳли Ҳарра байъатро шикастанд. Аммо нисбати қатли Имом Ҳусайн Язид ба он амр накарда ва онро маҳкум намуд ва инчунин қотилонашро.

Дуввум ин ки дар саҳеҳи Бухори собит аз ибни Умар шудааст, ки Паёмбар (с) фармуд: «Аввалин артише, ки шаҳри Константинополро «ғазв» мекунад, яъне барои ишғоли он меҷангад»-мағфират шудагонанд».^[xix]

Таҳқиқи ин ду сухан инро нишон медиҳад, ки иҷтиҳод дар он ҷоиз аст, ва назди мо^[xx] ҷамъ шудани ситоиш ва мазаммат дар як шахс имконпазир аст ва барои ў дуъои нек ва дуъои бад мешавад ба эътибори ду ҷониб. Аҳли суннат ва ҷамоъат бар ин ақидаанд, ки фосиқони миллат (яъне ислом) дар дўзах ба эътибори гуноҳашон ҷазо дода боз дохили ҷаннат мешавад, пас дар ишон савобу иқоб ҷамъ мешавад. Аммо хавориҷ ва муътазила инро инкор мекунанд. Яъне тибқи эътиқоди онҳо дар як шахс ҳам савоб ва ҳам иқоб ҷамъ намешавад.^[xxi]

Бояд донист, ки лаън гуфтани Язид баъд аз барпошавии давлати Аббосиҳо ва пайдошавии фурсат барои таъни умавиҳо интишор ёфт.^[xxii] Аммо ҳадиси Паёмбар (с) «Ло язолу ҳозо  амру уммати қоиман бил қист, ҳатто юсалимуҳу раҷулун мин бани Умайя юқолу лаҳу Язид»,ҳадиси заъиф зеро дар он бештар аз як иллат вуҷуд дорад.

1. Заъиф будани санад.
   1. Инқитоъ байни ровиҳо Макҳул ва Абиубайда, зеро ҳамдигаро надидаанд.^[xxiii]

Ибни Касир оиди аҳодиси зиёде, ки дар бораи мазамати Язид омадааст сухан гуфта ҳамаи онро ҳадисҳои бофта ва беасос гуфтааст.^[xxiv]

Сездаҳум: барҳазар доштан аз афсонаҳое, ки дар бораи кушташавии Имом Ҳусайн (р) вуҷуд дорад:

Шиъаён дар нақли хабарҳои ин ҳодиса муболиғаи зиёд кардаанд ва китобҳои торихро аз ҳодисаҳои аҷиб пур кардаанд. Гуфтаанд: баъд аз кушташавии Ҳусайн (р) уфуқи осмон сурх шуда аз зери сангҳо хун ҷушидааст, ҷинҳо нола кардаанд ва ғайра аз хаёлҳое, ки ақлҳои онҳо сохтаанд ва то имрўз такрор мекунанд, то он ҳодисаро бузург нишон диҳанд аз ҳисоби дигар ҳодисаҳо^[xxv]ва чашми мардумро кур созанд.^[xxvi]

-Интиқоми Худованд аз қотилони Ҳусайн:

Аммо ончи фитнаву мусибатҳое, ки нисбати мубтало шудани қотилони Ҳусайн ривоят шуда бештари он дуруст аст. Кам касе аз ишон наҷот ёфт, боқи ҳама дар ин дунё мубтало ба бемориҳо шуданд. Аксари ишон мубтало ба ҷунун девонагӣ шуданд. Метавонем барои ҳар кадоми ин қотилон,кич и гӯна сарнавишти бадеро мубтало шудаанд биёварем,ки ҳар кадом сар бурида ва бо хорӣ кушта шудаанд. (агар фурсат пайдо кардам дар мавриди ҳар нафарашон ва ба чи сарнавиште дучор шуданд хоҳам навишт) Аммо боз ҳам шиъаён дар ин масала Ҳусайн музахрафоти зиёду ахбори тулоние овардаанд ва ончи овардем басанда аст.

Муҳимтарин фоида ва панду андарзҳо

Аввал: Рўзи Ошуро:

Ин рўзи даҳуми моҳи Муҳарам аст, ки бидъатҳои зиёдеро дар онрўз пайдо намуданд ва ду тоифа ба сабаби ифроту тафрит дар он ҳалок гардидаанд, яке он рўзро рўзи хурсанди ва дигаре рўзи мотам барои худ қарор додаанд.^[xxvii]

Шиъаҳо рўзи кушташавии Имом Ҳусайнро мотам эълон намуда дар он «ғулув», намуда, яъне аз ҳадди муайян гузаштаанд, ки то имрӯз идома дорад. Ишон барои нолаву ҳузну мотам дар ин рӯз аҷру савоб мураттаб сохта чунин амали онрузро сабаби мағфирати гуноҳон ва хатоҳо мешуморанд.^[xxviii]

Туси дар «Амоли» аз Ризо дар ин боб ривоят овардааст.^[xxix] Инчунин Абиамораи Куфӣ аз Ҷаъфар ибни Муҳаммад ривоят мекунад: Шахсе ашки чашмаш барои хуни рехтаи мо ё номуси аз даст рафтаи мо резад Худованд ўро сокини ҷаннат гардонад.^[xxx]

Маҷлисӣ дар ин бора боберо махсус гардонидааст, ки дар он одоби мотам дар рӯзи Ошуроро оварда бештар 38-ривоят баён намудааст.^[xxxi] Онҳо иддаъо кардаанд, ки замину осмон ва соири махлуқот рӯзи қатли Имом  Ҳусайн нолаву гиря намудаанд.^[xxxii] Ба ин иктифо накарда рӯзаи Ошуроро ҳаром эълон дошта, шахси рӯзагирро дар он рӯз душмани аҳли байт эълон доштаанд.^[xxxiii] Ишон рӯзи душанберо рӯзи наҳсу бебаракат мешуморанд, зеро дар он рӯз Паёмбар (с) фавтида ва ҳар балое ба оли Муҳаммад омада дар ҳамин рӯз омад биноан он рӯзро баракат донистан ва руза гирифтан ҷоиз нест. Аммо ба пиндори ишон он рӯзро ид мекунанд.^[xxxiv] Дурўғу ривоятҳои бофта дар ин боб хеле зиёд аст. Ҳаргоҳе, ки давлати шиъаён қуввату шавкат пайдо кунад, ин мотаму ҳузну нолакуниҳо зоҳиртару возеҳтар мегардад. Ҳамчуноне, ки дар замони давлати бани Бобавайҳи шиъа ва фотимиҳо буд.^[xxxv]

Яке аз дигар амалҳое ки дар он рўз анҷом медиҳанд ин баромадан ба кучаҳо ва руйканиву муйкани  ва бо занҷир ба китфу пушти худ задан аст ба андозае, ки хун ҷори мешавад.^[xxxvi]

Ибни Касир ин амалро хориҷ шудан аз ҳудуди Илоҳи медонад. Онҳо дар он рӯз аз ҳамаи амалҳои рӯзмара даст кашида ҳамон шаб об наменушанд, зеро Имом Ҳусайн ташна ба шаҳодат расид. Уламои шиъа берун шудан ба кучаҳову ба рўи задану занҷир заданро то ҳадде ки зарараш маълум бошад ҷоиз шуморидаанд, ҳатто пушидани мардон либоси занонро раво дидаанд, агар дар рафти мотам тақозои он шавад.^[xxxvii]

Ба ин иктифо накарда Руҳуллоҳ Ҳумайнӣ мегуяд: Нола кардан барои сайиди шуҳадо ва барпо доштани маҷлисҳои Ҳусайни василаҳои будаанд, ки 14-аср боз исломро ҳифз намуда аст!^[xxxviii]

Кадом вақт гиряву нола даъват будааст? Ва кадом замон оҳу фиғон ҷиҳод будааст? Ин эътиқоди шиъаҳои имомӣ ва дар мақтали Ҳусайн ва рўзи Ошурост, пас оё ин амал дар ислом вуҷуд дорад?! Ҳусайн (р) аз ин гуна амалҳо безор аст, зеро дине ки ҷадди ў таълим дода ин афъолро ҷоиз намешуморад. Паёмбар (с) фармуда аст: «Нест аз мо касе ки ба рӯи худ мезанаду либос медаррад ва ба даъвоҳои замони ҷоҳилият мехонад».^[xxxix] Боз мефармояд: «Ман безорам аз касе ки ҳини мусибат нидои баланд мекунад, касе ки муйи сар метарошад ва касе ки либоси худ медарад»^[xl]

Илова бар ин он амалҳои мункаре ки дар Ҳусайнияҳо мешавад аз ҷониби уламои шиъа дар масодири қадима маҳкум ва манъ шудаанд.^[xli] Муҳаммад ибни Ҳусайн ибни Бобовайҳ ки назди Шиъаҳо лақаби садуқро дорад аз аҳодиси Паёмбар (с) овардааст: «Нола кардан аз амалҳои ҷоҳилият аст».^[xlii] Ингуна аъмол аз ҷониби Алӣ (р.)^[xliii] ва аз ҷониби имомони шиъа мисли имом Боқир^[xliv] ва Ҳасан  Муғния^[xlv] низ ҳаром эълон шудааст. Дини мубини ислом одоби мусибатро ба мо таълим додааст ва мақтали Ҳусайн (р) мусибати бузургест. Аз ҷумлаи ин одоб:

1- Сабр бар мусибат:

Аз ҳамаи одоб ин бузургтар аст. Сабр бар мусибат яъне ҳабси қалб аз афкори бад, ҳабси забон аз шикоят ва ҳабси аъзо аз амлҳое, ки сабаби ғазаби илоҳи мебошанд. Месазад, ки ин сабр ҳангоми шунидани мусибат бошад, зеро Паёмбар (с) мефармояд: «Сабр ҳангоми садамаи аввалааст»^[xlvi]

2- Бо умеди аҷр будан дар ивази сабр:

Пас месазад, ки дар ивази сабр аҷру савобро аз даргоҳи Илоҳи интизор дошта бошад. Инсон сабр мекунад, зеро Худованд фармудааст: агар шахси наздикеро аз даст дода бошад. Фармудаи Паёмбар (с)-ро ба ёд меорад: «Худованд мефармояд: Чун аз бандаи мўъминам  шахси азизеро дур мекунам ва ў сабр карда аҷр металабад барояш ягона ҷазои нек ҷаннат хоҳам дод».^[xlvii] Ин ба шартест, ки сабри ў ба хотири ризои Худо бошад.^[xlviii]

3- Истирҷо ва дуъои мусибат:

Ҳангоми расидани мусибат инсон бояд бигуяд: «Инно лиллоҳ ва инно алайҳи роҷиъун, эй бори Худоё дар ин мусибатам маро аҷр бидеҳ ва ҷонишини беҳтаре аз он бароям насиб намо».

          Сухани Худо:  

“Албатта, шуморо ба андаке тарс ва гуруснагиву бенавоӣ ва бемориву нуқсон дар зироот меозмоем. Ва сабркунандагонро хушхабар деҳ. Касоне, ки чун мусибате ба онҳо расид, гуфтанд: «Мо аз они Худо ҳастем ва ба назди Ӯ бозмегардем».

Салавот ва раҳмати Парвардигорашон бар онон бод, ки ҳидоятёфтагонанд.”

(Сураи Бақара, оятҳои 155-157)

Паёмбар (с) фармудааст: «Касеро ташвишу ғам, сахтию маразе расад» Пас гуяд: Аллоҳ парвардигори ман аст нест шарике мар ўро, Худованд ончиро ба ў расида аз ў дур созад.^[xlix] Дуъоҳои зиёде дар суннат барои мусибатзада ворид шудаанд.

    4-Парҳез намудан аз ҳар ончи ғазаби Худовандро меорад:

Монанди бо овози баланд сухани зишт ҳангоми мусибат гуфтан, ба рую муй задан ва амсоли ин, ки хилофи адаби сабру аҷр аст.^[l]

5- Ночиз шуморидани мусибат бар худ бо ёдовардани вафоти Муҳаммад (с):

Чунки вафоти он ҳазрат (с) ва қатъ гардидани ваҳй бузургтарин мусибат барои уммат буд ва бо ёд овардани мусибати бузург таъсири мусибати кучак осон мегардад. Паёмбар (с) мефармояд: «Ҳаргоҳе яке аз шуморо мусибате мерасад, пас бо ёд овардани ман мусибаташро осон намояд, зеро аз бузургтарин мусибатҳост.^[li]».

6- Мушоҳидаи неъмат дар мусибат:

Аз одобе, ки мусалмон бояд ҳангоми мусибат риъоя кунад ин мушоҳидаи неъмат ҳангоми мусибат аст. Агарчи қатли Имом Ҳусайн (р) хеле мусибати бузург буд, лекин барои ў хайр буд, зеро ў ба дараҷаи шаҳодат расид монанди дигар ақорибаш. Манзилатҳои оли танҳо бо балову имтиҳоноти бузург ба даст меоянд. Паёмбар (с) чун пурсида шуд: Кадоме аз мардум бисёртар гирифтори мусибату бало ҳастанд? Фармуд: «Паёмбарон (а) баъд аз он солеҳон баъд ҳаммонанди ишон, ҳар кас ба қадри диндорияш битило мешавад, агар дар динаш устувори бошад бало бештар бошад, дар акси ҳол осон карда шавад. Бало бар мўъмин хоҳад буд то ин ки ў аз гуноҳ пок гардад.^[lii]»

7-Ба ёд овардани қазои рафта:

Ҳар мусалмон  ҳангоми мусибат яқин дошта бошад, ки ҳар чӣ бар ў расида муқаддар аз ҷониби Худо аз рўзи азал аст ва ҷои фирор аз он нест, мусибат барояш осон мегардад.

Сухани Худо:

“Ҳар мусибате ба мол ё ба ҷонатон расад албатта пеш аз он ки биёфаринемаш, дар китобе навишта шудааст. Ва ин бар Худо осон аст! То бар он чӣ аз дастатон меравад, андӯҳгин набошед ва ба он чӣ ба дастатон меояд, шодмонӣ накунед. Ва Худо ҳеҷ мутакаббири худситояндаро дӯст надорад.”

(Сураи Ҳадид, оятҳои 22-23)

8-Мавқеъи ибни Таймия ва ибни Касир нисбати ончи Шиъаҳо рўзи ошуро анҷом  медиҳанд:

1- Ибни Таймия гуяд: Ба сабаби  қатли Ҳусайн шайтон ду бидъатро барои мардум овард: Бидъати нолаву гиря, лату куб бар рў дигар аъзо ва ташна нишастану марсияхон ва дигар дашноми салафи солеҳ ва лаънат  гуфтан бар ишон ва дохил кардани афроди бегуноҳ дар ин қазия. Чун ахбори кушташавии  Имом Ҳусайнро мехони бештари он дурўғ аст ва касе ки қасди ин гуна аъмоли мункарро мекунад мехоҳад дари фитнаву тафриқаро байни уммат боз намояд. Ин амалҳои рўзи Ошуро ба иттифоқи мусалмонон на воҷиб аст на мустаҳаб, балки барои мусибатҳои қадим гиряву нола кардан аз бузургтарин амалҳои ҳаром аст ки Худованд аз он манъ  намудааст.^[liii]

Ончи Худованд амр намудааст, ҳангоми мусибат ин сабр асту умеди аҷр. Ончи ҷоҳилону гумроҳон дар рўзи Ошуро анҷом медиҳанд натиҷааш фитнаандози байни мусалмонон, дашноми гузаштагон ва паҳн намудани дурўғу фитна  дар дунёст.^[liv]

2- Ибни Касир мегуяд: Ҳар як мусалмон бояд аз ончи бар Ҳусайн (р) гузашт андуҳгин бошад, зеро ў аз зумраи донишмандон ва писари духтари Паёмбар (с) буд, лекин ончи Шиъаҳо мекунанд аз изҳори ҳузну оҳу нола хуб нест ва шояд бештари он худнишондиҳи ва сохтакори бошад. Падари Ҳусайн беҳтар аз ў буд, лекин рўзи кушташавиашро мотам намегиранд. Инчунин Усмон (р) ва Умар ибни Хаттоб (р) беҳтар аз ишон буданд. Паёмбар (с) низ беҳтар аз он ҳама аст, лекин рўзи вафоташро мотам нагирифтанд ва чизе зикр накарданд, мисли гирифтани офтобу моҳ сурхшавии уфуқи осмон, нолаи ҷинҳо ва ғ.

Беҳтарин чизе, ки ҳангоми чунин мусибатҳо гуфта мешавад^[lv] ончи дар ривояти Ҳусайн (р) аз ҷаддаш Паёмбар (с) омадааст, ки мефармояд: «Ҳар мусалмонеро, ки мусибате мерасад ва онро ёдовар мешавад, гарчанде аз он муддатҳо гузошта бошад ва онро бо дуъои Инно лиллоҳ…..-зикр мекунад Худованд он аҷреро ки рўзи расидани ҳамон мусибат ба ў додааст хоҳад дод»^[lvi]

9-Касоне ки Ошуроро ид мегиранд:

Гурўҳе бо номи носибиҳо ки адовату душмании худро нисбат ба Алӣ ва оли ў аз ҷумла Ҳусайн эълон доштаанд рўзи Ошуроро барои худ ид ва рӯзи фароҳу сурур қарор додаанд, ки ин инҳирофу залолату гумроҳии ошкор аст.^[lvii]

Шиъаҳо ки Ошуроро рӯзи мотаму андуҳ қарор додаанд тоифаи дигаре онро рӯзи иду хурсанди эълон кардаанд ва таъомҳои хубу либоси зиннатию монанди он дар ин рӯз анҷом медиҳанд, ки он бидъат ва гумроҳии ошкор аст.

Аҳодиси зиёде бофтаву беасос дар ин бора ривоят шудааст, азон ҷумла:

1. Касе рузи Ошуро нафақаи аёлашро васеъ кунад Худованд барои ў васеъ мекунад.^[lviii]
   1. Пайдо намудани намози махсус дар шабу рӯзи Ошуро.^[lix]

Ва дигар бидъатҳое, ки дар он рӯз пайдо кардаанд ва ҳеҷ  асле дар дин надоранд.^[lx]

Аз шайхул ислом, оиди ончи мардум дар рўзи Ошуро анҷом медиҳанд, пурсиданд, баъд аз ҳамду санои Худо баён дошт, ки ончӣ мардум дар ин рўз анҷом медиҳанд дар аҳодиси саҳеҳи Паёмбар (с) ва на аз асҳоби Ў (с) собит нашудааст. Ин бидъатҳо дар рўзи Ошуро ба он хотир пайдо шудаанд, ки дар Куфа он айём ду тоифа вуҷуд дошт, ки яке рофизиҳо ки нисбати оли байт муҳаббат доштанд ва ишон дар ҳақиқат мулҳидин ва зиндиқҳо буданд ва ё ҷоҳилон ва асҳоби ҳавову ҳавас буданд. Тоифаи дуввум носибиҳо ҳастанд, ки Алӣ (р.) ва асҳоби ўро бад мебинанд ба сабаби он куштору задухурдҳое, ки дар замони фитна ба вуқуъ пайваст.^[lxi] Чун асабият байни ин ду тоифа пайдо шуд ингуна бидъатҳо низ дар асари он дар ин руз зуҳур намуд. Тоифае осори иду суруру фараҳ ва тоифаи дигар ососри мотаму ғаму андуҳ дар он рӯз эълон намуданд, ки ҳарду навъ ботиланд.^[lxii]

10- Роҳнамойи Паёмбар (с) дар рўзи Ошуро:

Рўзи Ошуро аз рузҳои некест, ки Паёмбар (с) ба рӯза гирифтани он ташҷеъ намудааст: «Се рӯзи ҳар моҳ ва рамазон то рамазон ин ҳамаи даҳр аст ва рӯзаи арафа аз Худо умед аст, ки гуноҳони соли гузашта ва соли ояндаро мағфират кунад ва рӯзаи Ошуро умед аст гуноҳони соли гузаштаро меомурзад».^[lxiii] Ибни Аббос ривоят мекунад, ки чун Паёмбар (с) ба Мадина омад дид, ки яҳудиҳо рўзи Ошуроро рӯза медоранд ва ҳине ки аз сабабш пурсиданд гуфтанд: Ин рӯзест, ки Худованд дар он рӯз бани Исроилро аз душманаш озод намуд, пас Мусо он рӯзро рӯза гирифтанд ва ба рӯзаи он амр намуданд.

Аҳодис дар ин боб хеле зиёд аст ва мазҳаби аҳли суннат ва ҷамоъат байни ифроту тафрит аст.

Дуввум: Таҳқиқи макони сари Ҳусайн (р):

Сабаби ихтилоф дар мавзеъи сари Имом Ҳусайн (р) байни оммаи мардум он аст, ки мазору зиёратгоҳҳои зиёде дар диёри мусалмонон дар замони тахаллуфи фикрию ақидати пайдо шудааст ва ҳар яки он даъво мекунад, ки сари Имом Ҳусайн он ҷо мадфун аст. Сабаби дуввум ин набудани маълумоти дақиқ дар бораи маконест, ки сари Имом Ҳусайн он ҷо дафн шудааст. Ин аст, ки ҳар гурўҳе барои собит намудани фикри худ далелҳо меоранд.

Барои таҳқиқ намудани макони сари Имом Ҳусайн лозим аст, ки вуҷуди онро  баъд аз набарди Карбало пайгири намоем.^[lxiv]

Собит шудааст, ки сари Имом Ҳусайн ба назди ибни Зиёд оварда шуд ва ў бо чуби дасти худ ба он зад ва Анас ибни Молик, ки он ҷо ҳозир буд гуфт: Аз ҳама диди ба Паёмбар (с) ў бештар монанд буд^[lxv]. Баъд аз ин ривоятҳо оиди куҷо шудани сари Имом  Ҳусайн зидду ноқизанд. Ривоятҳое вуҷуд дорад, ки ибни Зиёд сари Ҳусайнро ба Язид фиристода ва Язид бо чуб ба он задааст ва ин амали ўро Абибарзаи Аслами маҳкум кардааст, лекин ин ривоят заъиф аст^[lxvi].

Ибни Таймия бар заъиф будани ин ривоят чунин далел овардааст, ки он саҳобагоне, ки муъомилаи Язидро бо сари Имом Ҳусайн инкор кардаанд на дар Шом, балки дар Ироқ буданд^[lxvii]. Далели дигар ин аст ин ривоят хилофи ривоятҳои саҳеҳест, ки ҳусни муъомилаи Язидро бо оли Ҳусайн (р) собит менамояд.^[lxviii] Ибни Таймия гуяд: Сари Ҳусайнро назди ибни Зиёд оварданд ва ў бо чуби дасташ онро зад ҳамчуноне, ки дар саҳеҳ омадааст^[lxix], аммо ҳозир кардани он назди Язид ботил аст ва санади он мунқатиъ аст.^[lxx] Аммо ибни Касир ихтилофи ривоятҳоро оиди ҳозир кардани сари Имом Ҳусайн назди Язид баён дошта ривоятеро, ки ҳузури онро ба назди Язид баён мекунад тарҷеҳ медиҳад^[lxxi]. Заҳаби низ чунин ақида дорад^[lxxii].

Овардаанд, ки сари Ҳусайн дар шаш диёр, яъне шахҳр дафн шудааст:

• Димишқ: Байҳақи дар «Маҳосину Масови» овардааст, ки Язид сарро  амр намудааст, то шуста кафан намуда гуронанд ва хаймае болои он зада 50-мардро барои он муваккал сохтааст.^[lxxiii] Ибни Асокир низ оиди сари Имом Ҳусайн ва вуҷуди он дар Шом ривоятҳоеро овардааст, ки маҷҳуланд,^[lxxiv] биноан ба онҳо эътимод карда намешавад^[lxxv]. Заҳаби бо исноди худ аз Абиқурайб овардааст, ки гуё ў ҳини буданаш дар Шом аз дарвозаи тумо хориҷ шуда сареро дидааст, ки дар он нивиштаҷоте буда: «Ин сари Ҳусайн ибни Алист». Пас дарҳол онро дар ҷояш дафн намудааст^[lxxvi]. Ин ривоят хеле заъиф аст^[lxxvii]. Аз дигар тараф нигоҳ доштани он сар барои Язид чӣ фоидае дорад?^[lxxviii].
  • Карбало: Ҷуз  шиъаҳои имоми касе бовар ба он надорад, ки сари Ҳусайн дар Карбало бошад. Ишон мегуянд сарро баъд аз чиҳил рўз баргардонида ба ҷониби ҷасади Ҳусайн (р) гуронидаанд^[lxxix]. Он рўз байни ишон ба зиёрати чиҳил маъруф аст. Онҳо барои исботи ин даъвояшон далеле надоранд ва Абунаъим Фазл ибни Дакин даъвои ононеро, ки қабри Ҳусайнро медонем гуфтаанд инкор намудааст.^[lxxx] Ибни Ҷарир ва дигарон зикр кардаанд, ки асари қабри Ҳусайнро нобуд сохтаанд, то касе аз он огоҳ нашавад^[lxxxi].
  • Ар-риққа: Танҳо Сибт ибни ал-ҷавзи зикр карда, ки сари Ҳусайн дар масҷиди Рикқа наздикии Фурот аст. Чун сарро назди  Язид оварданд гуфтааст: Инро ба оли Абимуъит бо ивази сари Усмон (р) мефиристам ва ишон дар Риққа сукунат доштаанд, пас он сарро дар ҳавлие дафн кардаанд ва он ҳавли баъд ба масҷид илова шудааст^[lxxxii]. Ин ривоят бидуни иснод ва хеле аз воқеъият дур аст ва хилофи ривоятҳои саҳеҳ аст, ки ҳусни муъомилаи Язидро бо оли Ҳусайн исбот мекунад.^[lxxxiii] Заҳаби Сибт ибни ал-ҷавзиро рофизӣ медонад.^[lxxxiv]
  • Асқалон: Ҷамъе аз муҳаққиқон вуҷуди сари Ҳусайнро дар Асқалон инкор мекунанд. Қуртуби,^[lxxxv] ибни Таймия^[lxxxvi] ва ибни Касир^[lxxxvii] низ инро андешаи ботил хондаанд.
  • Қоҳира: Баъд аз ин ки салибиҳо азми истилои Асқалонро дар соли 549ҳ намуданд халифаи Фотимӣ Солеҳ Талоеъ ибни Зарик бо лашкараш бо Солеҳия пойи урён рафта сари Ҳусайнро дар ҳарири сабз гирифта оварда дар қабри маъруфе дар машҳади Ҳусайни дар наздикии хони Халили дафн намудааст. Ин воқеъа дар рўзи якшанбеи ҳаштуми Ҷимодиюл-охири соли 548ҳ сурат гирифтааст^[lxxxviii]. Шабланҷи зикр кардааст, ки вазири фотими сари Ҳусайнро аз фарангиён бо моли зиёд ба даст овардааст^[lxxxix].
  • Баъзе торихнигорон кушидаанд, то исбот намоянд, ки сари Ҳусайн дар ҳақиқат аз Асқалон ба Миср  оварда шуда аст ва машҳади Ҳусайни дар Миср ҳақиқатан мабни бар сари Ҳусайн аст^[xc]. Яке аз  мутаахирин бо номи Ҳусайн Муҳаммад Юсуф ин амро ҳақиқат хонда ғайри онро радд кардааст ва далеле, ки пеш оварда хобҳо ва кашфиётест, ки баъзе суфиҳо даъвои онро мекунанд. Дар иин гуна хобҳо омадааст, ки ин сари мадфун сари Ҳусайн аст. Ў барои ин суханаш таъйиде овардааст бо ихтироъи қоъидае, ки дар он мегуяд: Сари Ҳусайн дар Қоҳира аст, ин ҳам бошад ба сабаби шакке, ки асҳоби кашф аст^[xci]. Ин гуна истидлол на аз руи ақл на аз рўи мантиқ ё ҳуҷҷати илмӣ дуруст намеояд. Далел овардан барои вуҷуди сар дар Қоҳира мабни бар далоилест, ки мегуяд сар дар Асқалон аст ва қаблан баён шуд, ки даъвое, ки сари Имом Ҳусайн дар Асқалон аст ботил аст, биноан даъвои вуҷуд доштани сар дар Қоҳира ва машҳади маъруфи имрўза низ ботилу дурўғ аст. Даъвои вуҷуди сар дар Асқалон низ бинобар руёву кашфҳои суфиҳост. Марде дар хобаш дида, ки сари Ҳусайн дар Асқалон дар фалон ҷой аст ва чун онҷоро канда диданд сар онҷост. Ин дар замони Мустансир биллоҳи Абиди соҳиби миср буда, пас халифаҳои фотими дарҳол машҳадҳои бузурге барои он бино намуданд^[xcii]. Халифаҳои Фотими барои исботи даъвои мансубияташон ба Ҳусайн чунин зиёратгоҳҳо бино менамуданд, то халқ ишонро бовар кунанд. Дурнамои сиёсии дигаре барои даъвои вуҷуди сари Имом  Ҳусайн дар Асқалон ин дар баробари давлатҳои сунни истодани фотимиҳо будааст^[xciii].

Далели дигар бар ботил будани даъвои вуҷуди сар дар Асқалон ин аст, ки то замони хилофати Мустансири Абиди дар ягон китоб оварда нашуда, ки сари Ҳусайн дар Асқалон аст. Ин чиз дурўғ ишонро фош карда ағрози хосси онҳоро нишон медиҳад^[xciv].

Ибни Таймия гуяд: Он саре, ки даъво доранд сари Ҳусайн аст дар ҳақиқат сари роҳибест^[xcv].

Ибни Даҳия дар китоби (ал-илмул-машҳур) иҷмоъеро бар дурўғ будани вуҷуди сар дар Асқалон ва Миср зикр кардааст, ки бо ағрози муайяне он машҳадҳо сохта шудаанд.

Ибни Дақиқ Ал-ъид, Абумуҳаммад ибни Халафи Дамёти, Абумуҳаммад ибни Қасталони, Абуабдуллоҳи Қуртуби ва дигарон вуҷуди сарро дар Миср инкор кардаанд^[xcvi].

Ибни Касир низ вуҷуди саро дар Миср инкор намуда онро даъвои беасоси фотимиҳо, ки барои машруъият бахшидани мансубияти худ ба Ҳусайн (р) мебошад баён доштааст^[xcvii].

6-Ал-мадинатун-набавия: Шаҳрҳоеро, ки то ҳол зикр шуд дар ҳеҷ яки он далели вуҷуди сар исботи нашуд, танҳо Мадинаи манаввара монд. Ибни Саъд бо исноди ҷамъи овардааст: Язид сарро ба волии  худ ба Мадина назди Амр ибни Саъид фиристод, пас онро кафан карда дар «Бақеъ» паҳлуи модараш Фотима дафн намудаанд^[xcviii]. Дафн шудани ўро одати қавмӣ таъйид мекунад, зеро ҳангоми фитна ҳар ҷасаду сар ба соҳибонаш дода мешуд, ҳамчуноне, ки Ҳаҷҷоҷ бо ибни Абдуллоҳ  Зубайр намуд ва он задухурдҳое, ки байнашон буд ба маротиб бузургтар буд аз он чи байни Имом  Ҳусайн(р)  ва байни душманонаш гузашт^[xcix].

Инчунин оиди сари Имом  Ҳусайн (р) ва муъомила ба он мо интиқоде алайҳи Язид аз тарафи аҳли байт ё саҳоба намеёбем, тавре ки баъзе ривоёт муъомилаи зишти Язидро нисбати сари Имом Ҳусайн овардаанд. Агра чунин мебуд ҳатман саҳобагон аксуламал нишон медоданд ва бо ибни Зубайр дар воқеъаи «Ҳарра» якҷо мешуданд бар зидди Язид^[c]. Ин фикрро Ҳофиз Абияълои Ҳамадони низ таъйид мекунад: Сари Ҳусайн (р) назди модараш Фотима дафн шуда аст ва ин дурусттарин фикр аст^[ci].

Уламои насаб низ, мисли Зубайр ибни Виккор ва Муҳаммад ибни Ҳасани Махзуми,^[cii] чунин андеша доранд. Ибни Абилмаъоли Асъад ибни Аммор дар китоби худ овардааст, ки ҷамъе аз уламои «сиқот» монанди ибни Абидунё, Абилмуайиди Хоразмӣ ва Абилфараҷ ибни Ҷавзӣ  бо таъкид гуфтаанд, ки сари Ҳусайн (р) дар Бақеъи Мадина мадфун аст^[ciii]. Қуртуби низ ишонро таъйид намудааст^[civ]. Зурқони сухани ибни Даҳияро  овардааст: Ва ғайр аз ин фикр дуруст нест^[cv].

Ибни Таймия низ тарафдори ин раъй аст ва ў такя ба он мекунад, ки уламое, ки инчунин зикр кардаанд торихнигорони номдоранд ва табъан сухани ишон дурусттар аз ғайри онҳост^[cvi]. Дар натиҷаи баҳс чунин хулоса кардан мумкин аст, ки ҷасади Имом Ҳусайн дар Карбало ва сараш дар Бақеъи Мадина мадфун аст.

То инҷо ончи тавонистам бо нақли ривоёт ва ақвол ин матлабро ба поён расонидам. Худо кунад тавониста бошам коре дар ин замина анҷом дода бошам.

Муҳаммадиқболи Садриддин

10 уми Муҳаррами 1445 ҳиҷрӣ қамарӣ

28 уми июли 2023

Пайнвишт-Сарчашмаҳои истифода шуда:

[i] . Ансобул-ашроф (3/227), мавоқифул-муъораза (с.287).

[ii] . Фазоилус-саҳоба (2/782).

[iii] . Ал-фарқ байнал-фирақ (с.37).

[iv] . Торихи Табарӣ (6/342).

[v] . Бухорӣ рақами (7150).

[vi] . Мавоқифул-муъораза (с.297).

[vii] . Абдулмалик ибни Марвон ваддавлатул-умавия (с.105).

[viii] . Торихул-ислом.

[ix] . Абдулмалик ибни Марвон ваддавлатул-умавия (с.105).

[x] . Алумавиюн байнал-машриқи вал-мағриб (1/244).

[xi] . Ансобул-ашроф (3/219-220).

[xii] . Ал-ъоламул-исломи фил-асрил-умави (с.478).

[xiii] . Ал-умавиюн байнал-машриқи вал-мағриб (1/245).

[xiv] . Ал-фатово (4/295).

[xv] . Бухорӣ рақами (6780).

[xvi] . Бухорӣ (6652).

[xvii] . Ал-фатово (4/296).

[xviii] . Ал-фатово (4/296).

[xix] . Бухорӣ рақами (2924).

[xx] . Алфатово (4/297).

[xxi] . Ал-фатово (4/297).

[xxii] . Мавоқифул- муъораза (с.501).

[xxiii] . Аҳдосун ва Аҳодис (с.204).

[xxiv] . Ал-бидояту ван-ниҳоя, нақл аз «Аҳдосун ва аҳодис» (с.204).

[xxv] . Аҳдосун ва аҳодису фитнатил-ҳараҷ, (с.204).

[xxvi] . Масдари собиқ (с.213).

[xxvii] . Ал-аъёд ва асаруҳо ала-муслимин, Сулаймон Сиҷми (с.261).

[xxviii] . Ал ақидату фи аҳлил байт байнал-ифроти ваттафрит (с.490).

[xxix] . Амолийт-туси (с.194), Биҳорул-анвор (44/284).

[xxx] . Ал-биҳор (44/279), Амолиюл-муфид (с.112).

[xxxi] . Ал-биҳор (44/278-296).

[xxxii] . Ал-биҳор (44/285-286).

[xxxiii] . Ал-ақидату фи аҳлил-байт (с.492).

[xxxiv] . Ал-кофи (4/146), ал-истибсор (2/35),  Ал-биҳор (45/59).

[xxxv] . Ал хутат, мақризи (1/431).

[xxxvi] . Ал-ақидату фи аҳлил-байт (с. 494).

[xxxvii] . Мақталул-Ҳусейн ва фатовал-уламоил-аълом фи ташҷиъиш-шаъоир, Шайх Муртазо Айёд (с. 12-40),  Ал-ақидату фи аҳлил байт (с.495).

[xxxviii] . Ақидату аҳлус-суннати фи аҳлил байт (с.496).

[xxxix] . Бухорӣ, рақам (1294).

[xl] . Муслим, китобул-имон рақам (167).

[xli] . Ман қаталал-Ҳусейн? (с.73).

[xlii] . Ман ло яҳзуруҳул-фақиҳ (4/271-272).

[xliii] . Мустадракул-васоил, нури (1/44).

[xliv] . Ал-кофи, Калийни (3/222-225).

[xlv] . Одобул-манобир (с.182).

[xlvi] . Бухорӣ, рақам (1283).

[xlvii] . Бухорӣ, рақам ( 4624).

[xlviii] . Мавсуъатул-одобил-исломия, Абдулазиз фатҳи (2/786).

[xlix] . Саҳеҳул-ҷомеъ, рақами (6040).

[l] . Мавсуъатул-одобил-исломия (2/788).

[li] . Ал-байҳақи фи шуъабил-имон, рақам (10152), саҳиҳул-ҷомеъ рақами (347).

[lii] . Тирмизӣ, рақами (2398).

[liii] . Минҳоҷус-суннати (4/554).

[liv] . Ал-фатово (25/165, 166).

[lv] . Ал-бидояту ванниҳоя (11/579).

[lvi] . Сунану ибни Моҷа, рақам (1600), заъифу сунани ибни Моҷа рақам (349).

[lvii] . Ақидату аҳлус-суннати вал-ҷамоъа фиссаҳобатил-киром (3/1193, 1194).

[lviii] . Ал-мавзуъат, ибни Ҷавзи (2/203).

[lix] . Ал-мавзуъат (2/122-123).

[lx] . Ал-мадхал, ибнил-ҳоҷ (1/290/291), Ал-аъёд (с.274).

[lxi] . Ал-фатово (25/161).

[lxii] . Ал-аъёд ва асаруҳо ъалал-муслимин (с.276).

[lxiii] . Муслим (рақам 1162).

[lxiv] . Мавоқифул-муъораза (с.306).

[lxv] . Сунанут-Тирмизӣ (5/659).

[lxvi] . Ал-маҷмаъ (9/195) фиҳи инқитоъун.

[lxvii] . Минҳоҷус-сунна (4/557).

[lxviii] . Мавоқифул-муъораза фи хилофати Язид (с.308).

[lxix] . Минҳоҷус-сунна (8/141).

[lxx] . Масдари собиқ (8/142).

[lxxi] . Ал-бидояту ванниҳоя (11/580).

[lxxii] . Торихул-ислом (61-81ҳ) (с.106).

[lxxiii] . Ал-маҳосину вал-масови (с.84) бидуни синод.

[lxxiv] .  Мавоқифул-муъораза (с.313).

[lxxv] . Масдари собиқ.

[lxxvi] . Ассияр (3/316), самтун-нуҷумл-аволи (3/86).

[lxxvii] . Мавоқифул-муъораза (с.313).

[lxxviii] . Мавоқифул-муъораза

[lxxix] . Нурул-абсор (с.121).

[lxxx] . Торихул Бағдод (1/143-144), тарҷуматул-Ҳусейн (276).

[lxxxi] . Ал-бидояту ванниҳоя (11/580).

[lxxxii] . Шахсиятун исломия, Аққод (3/298) мавоқифул-муъораза (с.314).

[lxxxiii] . Мавоқифул-муъораза (с.314).

[lxxxiv] . Ас-сияр (3/297).

[lxxxv] . Ат-тазкира (2/295).

[lxxxvi] . Тафсиру сиратил-ихлос, ибни Таймия (с.264).

[lxxxvii] . Ал-бидояту ванниҳоя (11/582).

[lxxxviii] . Ал-мақризи (1/427), Бадоиъуз-зуҳур (1/227).

[lxxxix] . Нурул-Басоир (с.121) Машоҳидус-сафо (с.316) Мавоқифул-муъораза (с.316).

[xc] . Мавоқифул-муъораза (с.317).

[xci] . Ал-Ҳусейн сайиду-шабоби аҳлил-ҷанна (с.149-153).

[xcii] . Ниҳоятул-ариб (20/478).

[xciii] . Ан-нуҷумуз-зоҳира (5/57).

[xciv] . Мавоқифул-муъораза (с.319).

[xcv] . Раъсул-Ҳусейн (с.187) нақл аз «мавоқифул-муъораза» (с.320).

[xcvi] . Масдари собиқ (с. 186-187).

[xcvii] . Ал-бидояту ванниҳоя (11/582).

[xcviii] . Аттабақот (5/238), торихул-ислом (с.20) ҳаводис (60-81ҳ).

[xcix] . Раъсул- Ҳусейн (с.183).

[c] . Мавофиқул-муъораза (с.323).

[ci] . Ат-тазкира (2/295).

[cii] . Масдари собиқ.

[ciii] . Арраду алал-мутаъассибил-анид, нақл аз «мавоқифул-му… (с.323).»

[civ] . Аттазкира (2/295), мавоқифул-муъораза (с.324).

[cv] . Машоҳидус-сафо (варақи 10) нақл аз «мавоқифул-муъораза (с.324).»

[cvi] . Раъсул-Ҳусайн (с.170).

Сообщение Сари Имом Ҳусайн (р) дар Миср аст ё Карбало ва ё  Мадина? появились сначала на ISLOH.net.

Хориҷ шудани Ҳусейн ибни Алӣ (р)

(бахши аввал)

Аввалан: Ному насаб ва баъзе аз фазилатҳои Имом Ҳусайн (р)

         Номи ў Ҳусейн ибни Алӣ ибни Абутолиб ибни Абдулмуталиб ибни Ҳошим, набераи Муҳаммад (саллалоҳу алайҳи васаллам) , писари духтарашон  Фотима (р) мебошад. Соли чаҳоруми ҳиҷрӣ таваллуд шуда ва рўзи ошурои моҳи Муҳаррами соли 61-ҳиҷрӣ дар Карбалои Ироқ ба шаҳодат расид^[i].

Аҳодиси зиёде дар фазоили Имом Ҳусайн (раз) ворид шудааст; аз он ҷумла ривояти Аҳмад бо исноди худ аз Яълои Омири ки мегуяд: Рўзе ҳамроҳи Паёмбар (с) барои таъоме даъват шудем. Дар роҳ ҷамъе аз хурдсолонро рў ба рў шудем, ки саргарми бозӣ буданд. Паёмбар (с) аз байни ишон Ҳусейнро шухикунон ба оғуш кашида бусид ва фармуд: «Ҳусейн аз ман аст ва ман аз Ҳусейн ҳастам, бори Худоё дўст бидор онеро, ки Ҳусейнро дўст медорад, Ҳусейн аз зумраи  наберагонам аст»^[ii].

Имом Бухорӣ бо исноди худ аз ибни Умар ривоят мекунад, ки марде аз аҳли Ироқ аз ў (яъне ибни Умар) оиди ҳукми шахси муҳриме мепурсид, Ки пашшаро куштаааст. Пас ў (р) дар посух мегўяд: Аҳли Ироқ аз қатли паша мепурсанд, дар ҳоле, Ки писари духтари Паёмбар (салаллоҳу алайҳи васаллам)-ро куштаанд ва Паёмбар (с) дар бораи онҳо гуфтааст: «Онҳо (яъне Ҳасан ва Ҳусейн) ду Райҳони ман дар ин дунё мебошанд».

Дуввум: сабабҳое, ки боиси хориҷ шудани Имом Ҳусейн (р) шуданд ва фатвое, ки хориҷ шуданашро бар он асоснок мекард:

Ҳусейн (р) мухолифи байъат бо Язид ибни Муъовия (р) буд. Ўро дар ин амр Абдуллоҳ ибни Зубайр шарикӣ мекард. Сабаби ин ҳирси онҳо бар рўи кор омадани шахси лоиқу сазовор буд. Ин мамониъати шадиди Ҳусейн ва ибни Зубайр баъдтар шакли амали гирифт. Имом Ҳусейн(р)  аз ибтидо мухолифи сулҳ буд, лекин бо пайравӣ аз бародараш Имом Ҳасан (р) онро муваққатан (то ҳаёт будани Муъовия (р)  пазируфт ва ба аҳли Куфа имомати намоз мекард. Чун Муъовия (р) вафот намуд саркардагони куфа бо шитоб ба ў нома навишта хоҳиш намуданд то бо суръат назди онҳо ба Куфа ҳозир шавад^[iii].

Бештар дар ин қисмат таҳқиқро идома намедиҳем, чун мехоҳем ба асли ҳодиса ворид гардем.

Сабабҳои хориҷ  шудани Имом Ҳусейн (р) чунин мебошад:

1. Иродаву хости илоҳӣ:

Ҳар ончи Худованд мехоҳад ҳамон хоҳад шуд, агар тамоми дунё  бихоҳад ва якҷо шавад ҳукми илоҳиро тағйир дода наметавонанд^[iv].

2. Гардонидани ҳукм аз шуро ба мулки меросӣ:

         Яке аз сабабҳои хориҷ шудани Ҳусейн (р) иҷро накардани Муъовия (р) шартҳои сулҳ бо Ҳасан (р) аст. Мувофиқи шартномаи сулҳ бояд низоми таъйини халифа баъд аз Муъовия (р) боз шуро мешуд^[v]. Аммо Муъовия (р) онро иҷро накард ва инро Ҳусейн (р) кушише аз Муъовия (р) барои мероси гардонидани ҳукм ва мухолифати ошкоро бо таълимоти исломи медонист, лекин бо вуҷуди ин зидди Муъовия (р) барнахост, зеро байъат намуда буд ва онро нашикаст^[vi].

Чун Муъовия (р) вафот намуд мавқифи ў дигар шуд, дигар дар гарданаш байъат намонд. Ин буд, ки воли Мадина барои гирифтани байъати ишон талош меварзид^[vii].

Мавқифи Имом  Ҳусейн (р) ва фатвои он зидди ҳукми умавиҳо ду марҳаларо тай намудааст:

1. Марҳалаи аввал: 

         Ин марҳалаест, ки Ҳусейн(р) байъат бо Язидро рад намуда ба Мака рафт ва мавқифи сиёсии худро нисбат ба ҳукми Язид бинобар дидгоҳи шаръии худ ба ҳукми умавиҳо таъсиси дод. Ҳусейн (р) ба ду далел байъат бо Язидро ҷоиз намешуморид:

а) Аз нигоҳи шахсият Язид салоҳияти халифа шуданро надорад, зеро шарти адолат дар ў вуҷуд надорад^[viii].

Ҳамчуноне, ки Ҳусейн (р) аз ҳама нигоҳ аз Язид дида сазовортар ба хилофат буданд.

б) Аммо аз нигоҳи сиёсӣ набудани шарти шуро ва мунҳасир сохтани ҳукм ба хонадони умавиҳо мебошад, ки мухолифи таълимоти исломӣ аст. Имом Ҳусейн (р) медонист, ки тибқи ҳадис байъат шарт аст, лекин бо касе ў байъатро шарт медонист, ки лоиқу сазовор барои мансаби хилофат бошад ва аз тариқи шуро интихоб шуда бошад^[ix].

Байъат накардан Ҳусейн (р) бо Язид маънои номашруъ будани ҳукми умавиҳоро дошт. Ин буд, ки умавиҳо барои ба даст овардани байъати Ҳусейн (р) ва ибни Зубайр (р), аз роҳи ҷабру зурӣ ҳам бошад, талош мекарданд^[x]( Таърихи Табарӣ (6/259).)

Марҳилаи дуввум:

Марҳилаи дуввум марҳилаи амалист, дар муқовимати ҳукми умавиҳо ва гузаштани худ чун ҷойгузини ҳукми ишон дар Димашқ. Ҳусейн (р) қабл аз хориҷ шуданаш ба сўи Ироқ чанд муддат  дар Макка иқомат варзида бо аҳли Куфа номаҳои зиёде радду бадал намуд ва чандин ҳайъату намояндагони ишонро ба ҳузур пазируфт ва ахиран  ба чунин хулоса омад, ки муқовимати ин зулм  ва дур намудани  ин мункар воҷиб аст^[xi] .( Таърихи табарӣ (6\273, 274).)

Ҳусейн (р) қарори сиёсияшро оиди муқовимати бани Умая ба ин фатво бино намуд, ки бини Умая ҳудуди Худовандро дар ҳукм риъоя  накардаанд ва манҳаҷи Паёмбар (с) ва ёрони ўро мухолифат намудаанд. Илова бар ин адами вуҷуди шарти адолат дар Язид ва аҳл набудани ў барои ин мансаб байъат бо ўро ноҷоиз мегардонад. Гузашта аз ин амр бар маъруф ва наҳй аз мункар  бар уламои уммат воҷиб аст ва Ҳусейн (р) яке аз уламои уммат аст ва ҳақ дорад ки ин мункарро рад намояд. Бинобар ин мавқифи Ҳусейн (р) маънои хориҷ шудан бар имомро надорад балки он тағйир додани мункар  ва баргардонидани ҳукм бар тариқаи  исломи он аст^[xii].

 Далели пойбанд будани Ҳусейн (р) ба таълимоти исломӣ дар таҳаррукоти сиёсияш ин аст, ки ў ҳангоме, ки қасди муқовимати Язидро намуд Маккаро тарк намд то ҳурмати он зери хатар қарор нагирад.^[xiii] (Таърихи Табари нақл аз Хулафо… (с. 25).)

Суввум: Тасмими Ҳусейн (р) барои хориҷ шудан ба сўи Куфа ва насиҳати саҳобагону тобеъин ва раъйи ишон дар бораи сафари ў ба Куфа.

1. Тасмими Ҳусейн барои сафар ба Куфа:

Чун номаҳои зиёде аз саркардагони Куфа ба Ҳусейн (р) расид ва ишон талаби ҳозир шудани ўро намуданд, Ҳусейн (р) писарамаки худ Муслим ибни Ақилро барои дарёфти  ҳақиқати хабар ба Куфа фиристод, то ба ў хабар диҳад^[xiv].

Муслим ибни Ақил баъд аз расидан ба Куфа ба таври пинҳони дар хонаи чанд тан аз ҷонибдорони Ҳусейн (р) иқомат варзида ниҳони беш аз 12000 нафар^[xv] байъати худро ба Ҳусейн (р) доданд.

Чун Муслим ибни Ақил аз рағбати зиёди Куфиён ба Ҳусейн (р) итминон пайдо карданд ба ў нома навишт барои омадан ба Куфа ўро даъват намуд  ва аз омодагии аҳли Куфа ва ихлоси ишон ба ў хабараш дод. Ҳусейн (р) баъд аз хондани ин нома ба аҳлу аёлу ҷонибдоронаш омодаи сафар шуд^[xvi].

2. Мавқифи саҳоба ва тобеъин оиди  хориҷ шудани Ҳусейн (р):

Чун хабари тасмим гирифтани Ҳусейн (р)-ро барои рафтан ба Куфа саҳобагону тобеъин шуниданд, ишон нороҳат гардида ҳар яке наздаш омада бо ҳар васила, ки набошад кушиш намуданд то садди роҳи рафтани ў гардид. Аз онҷумла Муҳаммад ибни Ҳанафия, Абдуллоҳ ибни Аббос, Абдуллоҳ ибни Умар, Абдуллоҳ ибни Зубайр(разияллоҳу анҳум аҷмаъин)  ва ғайра. Ишон талошҳои зиёде карданд,  то беаҳду паймон ва хоин будани аҳли Ироқро барои Ҳусейн (р) исбот намоянд. Барои ин саргузашти падараш Алӣ (р) ва бародараш Ҳсанро бо аҳли Ироқ ба ў мефаҳмониданд, аммо фоидае надошт. Бисёре аз саҳобагон ҳатто бо хунрези  ва зодухурд анҷом ёфтани ин сафаро барояш пешгуи карданд лекин ў тасмими худро дигар накард ва ба сафари худ идома дод.

Чаҳорум: Мавқифи Язид оиди ҳодисаҳои Куфа:

Чун аз тасмими хориҷ шудани Ҳусейн (р) ба Куфа Язид мутаакид шуд ба ибни Аббос ки шайхи бани Ҳошим ва олиму донишманди мусалмонон буд, нома навишта хотиррасонаш намуд, ки тоифае аз мардуми машриқ Ҳусейнро ваъдаи мансаби хилофат доданд. Таҷрубаи шумо нисбат ба ин мардум хеле зиёд аст. Агар феълан тасмим гирифта бошад барои иҷобати даъвати ин мардум ва хориҷ шудан ба Куфа бо ин мақсад дар ҳақиқат робитаи хешутабориро қатъ кардааст. Шумо, ки бузургии қавм ҳастед ўро аз ин кор боз доред то тафриқи байни мусалмонон наандозад^[xvii].

Абдуллоҳ Ибни Аббос(р)  дар посухи ба ў навишт: ман умед дорам, ки хориҷ шудани Ҳусейн на барои амре буда, ки барои шумо макрух аст ва ман насиҳатро барои ў ба хотири улфату аз байн бурдани фитна ва нофаҳми дареғ нахоҳам дошт.^[xviii]

Дар ин асно дар  Куфа ҳодисаҳо пай ҳам ва бо суръат мушоҳида мешуданд. Чун шиъаҳо ба Муслим ибни Ақил рўй оварда ниҳони бо ў байъат мекарданд, Нуъмон ибни Башир валии  Куфа аз ин амр ва хатарнок будани вазъ огоҳи ёфта ба  мардум хутба ирод намуда онҳоро ба тарс аз Худованд ва дури ҷустан аз фитна даъват намуд. Ў ишонро огоҳ сохт ки дар сурати халалдор сохтани амният ва хилофи аҳду паймон амал намудани ҳар касе ки набошад ҷазои сангине ўро интизор хоҳад буд. Ў дар охир гуфт: Умедворам, ки шахсони ҳақиқатфаҳм байни шумо бештаранд аз он касоне ки онро намефаҳманд^[xix].Ин сиёсати пешгирифтаи Нуъмон ба ҷонибдорони Язид писанд наомада онро «Тариқаи Мустазъафин» хонда пешниҳод намуданд, ки сиёсати зурӣ ва шиддатро бояд бар зидди “хушунатгарон” пеш гирифт, ки ў дар сиёсаташ муроқибати Худовандро фаромуш намекунед^[xx].

Язид аз ин сиёсати Нуъмон  рози нашуд. Ин буд ки вилояти Куфаро низ ба зиммаи волии худ дар Басра Убайдуллоҳ ибни Зиёд гузошт ва ўро амр дод то ба Куфа рафта ибни Ақилро аз фаъолият бар зидди хилофат боздошта ба маҳбас фиристад ё қатл кунад^[xxi]. ^[xxii].

Ибни Зиёд бо фармони Язид ба Куфа омада дар аввалин хутбаи худ мардумро хушдори дод ва касеро, ки итоъат мекунад ваъдаи нек ва касеро, ки мухолифат мекунад ва фитнаангези мекунад ваъдаи бад дод^[xxiii].^[xxiv]. (Таърихи Табарӣ (6\280).)

Панҷум: Убайдуллоҳ ибни Зиёд ва нақшаҳои ў барои аз байн бурдани Муслим ибни Ақил ва ҷонибдорони ў.

1. Рахна намудани  сафҳои Муслим ибни Ақил:

Убайдуллоҳ ибни Зиёд бо истифода  аз ҷосусҳояш аз гурӯҳҳои  мухолиф маълумот ҷамъ менамуд. Ў тавассути яке аз ҷосусҳои худ марди шомие  бо номи Маъқал, ки бо истифода аз мол худро ба сафи тарафдори Муслим ибни Ақил ҷо намуда буд,  тамоми маълумотро аз ҳаракатҳо ва нақшаҳои Муслим ва тарафдоронаш пайдо мекард ва охирин ҷои буду боши  Муслимро, ки дар ниҳоят сирри буд, дар манзили Ҳони ибни Урваи  Муроди тавассути  ин ҷосус кашф намуд^[xxv].

2. Ҳабси Ҳони ибни Урва:

Чуни зиёрати Ҳони ибни Урва аз амир ва қасри аморат тақрибан канда шуд ибни Зиёд аз вазирони худ Муҳаммад  ибни Ашъас  ва Асмо ибни Хориҷаи Фаззорӣ, ки хусури Абдуллоҳ ибни Зиёд ҳам буд. (Ҳинд бинти Асмо духтараш буд зеботарин зане,ки пас аз кушташудани Убайдуллоҳ ибни Зиёд Бишр ибни Марвон ибни Ҳакам бо ӯ издивоҷ мекунад ва пас аз марги Бишр Ҳаҷҷоҷи Сақафӣ бо ӯ издивоҷ мекунад…) Муҳим  аз ҳоли Ҳони пурсон шуд. Ишон гуфтанд, ки ў бемор аст. Аммо ибни Зиёд аз ин узри ишон  қонеъ нашуда сиҳат будани ўро барояшон исбот намуд. Ишон ин ташвиши амирро ба Ҳони расонида ўро ба зиёрати  амир водоштанд. Дар ҳузури амир ибни Зиёд аз Ҳони сабаби нигоҳ доштани Муслимаро бо тарафдоронаш дар манзилаш пурсид ва Ҳони  ки аз асли воқеъа бехабар буд инкор намуд. Чун ибни Зиёд ҷосуси худ Маъқоми Шомиро ба маҷлис хонд ва Ҳони ўро дид дарёфт, ки ў ҷосуси амир дар маҷлиси ишон будааст. Бо вуҷуди иқрор шудани Ҳони ва ваъдаи ихроҷи Муслим аз манзилаш ибни Зиёд аз ў талаб намуд, ки Муслимро ба қаср биёрад. Чун Ҳони аз ин амр саркаши намуд лату куб шуда ба маҳбас андохта шуд^[xxvi] ва аҳлу оилаву қабилааш низ чун аз зинда будани ў мутмаъин гардиданд талоше барои раҳоияш накарда аз назди қасри амир боз пас гаштанд.

3. Истифода намудани Убайдуллоҳ ибни Зиёд аз сарони қавму қабоил дар пахш намудани инқилоби Куфа:

Чун Муслим ибни Ақил аз латукуб ва зиндони шудани Ҳони бо хабар шуд бо  истифода аз калимаи сир (парол ё рамз) ҳамаи ҷонибдорони худро, ки зиёда аз чор ҳазор нафар буданд^[xxvii] ҷамъ намуда муназзам сохта сўи қаср равон шуд.

Чун аз ҳаракати Муслим ибни Зиёд бохабар шуд даромадгоҳҳои қасрро  аз ҳар тараф мустаҳкам^[xxviii] намуда худ ва сарони қавму қабоили Куфа дохили қаср боқӣ монданд.

Ибни Зиёд ки хеле  зираку маккор буд рӯзи ворид шуданаш ба қаср ҳамаи  сарони  қавму қабоил ва ашрофи Куфаро бо худ ба қаср бурда онҷо нигоҳ медошт, то дар ҳар маврид аз онҳо истифода барад.^[xxix]

 Муслим бо ҳамаи тарафдоронаш сўи қаср равона гардид. Инҷо ибни Зиёд аз сарони қабоил ва ашрофи Куфа ки бо ў буданд талаб намуд то мардуми ҷамъшударо насиҳат кунанд ва аз наздик шудани лашкари Шом ва қатъи бахшишҳо ба ишон битарсонанд то аз ин  кор даст кашанд вагарна ба азобу шиканҷаи султон  гирифтор хоҳанд шуд^[xxx].

Дар ин гуна ташвиқот барои   пароканда  намудани ҷамъшудагон натанҳо сарони қавму ашрафзлдагон балки занону мўйсафедон  низ ширкат варзиданд. Дар натиҷаи ин ҷанги равонӣ тарафдорони Муслим гурўҳ-гурўҳ аз ў ҷудо мешуданд то ин ки дар охири руз  бо ў  ҳамагӣ 60-нафар боқӣ монд^[xxxi]

Бадбахтона ин 60-нафар низ баъд аз зодухурди кутоҳе, ки бо Муҳаммад ибни Ашъас рух дод ба ҳар тараф пароканда шуданд ва дар ҳангоми шаб Муслим худ яккаву танҳо дар кучаҳои Куфа  беихтиёр қадам мезад^[xxxii]. Агар бо лаҳни имрӯзи бигӯем намояндаи Имом Ҳусайнро аҳли Куфа” кидат” карданд бар ивази пулу мол.

4. Дастгир ва кушта шудани Мусли ибни Ақил:

Чун Муслим ибни Ақил яккаву танҳо дар куча монд дар торикии шаб аз хонае об пурсид то ташнагиашро рафъ намояд ва баъд онҷо паноҳ бурд. Соҳибхоназан писаре дошт, ки мавлои Муҳаммад ибни Ашъас буд ва он писар хабари Муслимро ба Мавлояш Муҳаммад бурд^[xxxiii] ва ибни Зиёд бо истифода аз маълумоти ибни Ашъас пулиси худро фиристод ва Муслимро дастгир намуд ва ба қатл расонид. Дар роҳ то ба қаср ибни Ақил аз Муҳаммад ибни Ашъас хост то хабареро аз хиёнати аҳли Куфа ба Ҳусайн(р)  ва аҳлу аёлаш ки ба Куфа меоянд бирасонад. Ин пешниҳоди ибни Ақилро ибни Ашъас пазируфт ва шахсеро фиристод то бо Ҳусейн(р)  мулоқот намояд.

5. Кушта шудани Ҳони ибни Урва:

Баъд аз ин ибни Зиёд амалеро анҷом дод, ки далолат бар зулму истибдод ва бераҳмию сангдилии ў мекунад. Ў амр намуд то Ҳони ибни Урваро ба бозор бурда дар маҳзари оммаи мардум ба қатл расонад. Талаби кумаки Ҳони аз ҳамқабилаҳояш ба ў суде набахшид. Пас аз он ҷасади Ҳони ва Муслим дар бозор рў ба рўи мардум овехта шуданд^[xxxiv].

(Албидоя ван-ниҳоя (11/490), Таърихи Табарӣ (6/302).)

Илова бар ин ду нафар ёрон ва кумак кунандагони ишон низ ба қатл расонида шуданд^[xxxv] ибни Зиёд имконият дошт то Муслим ва Ҳониро ба назди Хафлифа фиристод ва халифа ишонро ё ҳабс ва ё авф менамуд ва бо ин роҳ аз адовату душмани байни мусалмонон  ҷилавгири мекарданд, аммо ин корро накарданд. Бо ин амалаш ибни Зиёд нишон дод ки давлат барои ҳифзи амну субот ба ҳар  амале, ки хоҳад даст мезанад. Чунин ба назар мерасад, ки Муслим шахси сиёсатмадор ва дурандеш набуда ва ҳодисоти гузаштаро бо ҳозира муқоиса карда натавонистааст, то оянда барояш рушан гардад. Ў ба гиряву инфиъолоти отифии куфиҳо такя намуда ба Ҳусейн (р) нома навишта ўро ба Куфа хонд. Барои ишон байъат ва ҳузури ҷонибдорон муясар гардид^[xxxvi]  Аммо дар табдил додани ҳукм ва дур сохтани давлат аз сари қудрат танҳо авотиф кифоя намекунад, балки аз ҳама бештар роҳбарияти пуртаҷриба низоми мустаҳкам ба нақшагириҳои дурандешона афроди қобили эътимод ва омодагиҳои модию маънавӣ дар як вақт зарур аст. Метавон гуфт, ки ҳисоботе, ки Муслим ва Ҳони ба он такя мекарданд хато ва ғайри воқеъи будаанд. Муслим танҳо ба авотифи муҳаррики мардум такя намуда таъйиди сарону заъимони Куфаро ба эътибор нагирифт ва кушише барои ба танзим даровардани ҷонибдоронаш накард, то мутобиқи истеъдодҳо ва тавонмандияшон  кор кунанд ва аз он отифаи ҳукмрон дар ҷомеъаи онвақтаи Куфа ба  фоида худаш истифода барад. Дар дигар ҷониб Ҳони ибни Урва ёвару ҷонибдори Муслим  аст, ки ба нуфузи бисёри қабилаву қавлаш такя намуда тағйиротеро, ки дар робитаи он рузе байни қабоили ва сарони онҳо роиҷ шуда ва аз қадим фарқ мекард дарк нанамуд. Бахшиши амвол  омили муҳим дар заъиф сохтани робитаи афроди қабоил байни ҳам гардида буд. Биноан ҳисоботи Ҳони низ ноком баромад^[xxxvii].

Шашум: Расидани хабари кушташавии Муслим ибни Ақил ба Ҳусейн(р) ва рўё рўйи ў  бо аввалин лашкари ибни Зиёд:

Ҳусейн (р) аз Макка дар рузи «тарвия» мувофиқи ҳаштуми  моҳи Зил-ҳиҷҷаи соли шастуми ҳиҷрӣ хориҷ шуд. Волии Макка Амр ибни Саъид ибни Ос ҳайъатеро бо сардории бародараш Яҳё ба назди Имом Ҳусейн(р)  фиристод то ишонро аз қасди сафарашон  баргардонанд, аммо Ҳусейн (р) дар ҷавобашон ин ояи каримаро хонд:

Сухани Худо:

«Агар туро ба дурўғ нисбат карданд, бигў: «Амали ман аз они ман аст ва амали шумо аз они шумо. Шумо аз кори ман безоред ва ман аз кори шумо безорам».

(Сураи Юнус ояти 41)

Ва бо аҳлу аёл ва шаст нафар аз шайхони Куфа сўи он шаҳр равона шуд^[xxxviii]. Марвон ибни Ҳакам ба ибни Зиёд нома навишта аз хуруҷи Ҳусейн(р)  ба сўи Куфа ўро огоҳ сохта хотиррасон намуд то бо ў муъомалаи нек намояд.^[xxxix]

Амр ибни Саъид низ номае ба ў бо айни ҳамон мазмун навишта фиристод.^[xl] Дар аснои роҳ Ҳусейн (р) бо шоири машҳур Фараздақ дар минтақаи «Зоти Ирқ» рў ба рў шуда аз ў тасавурашро оиди муъомилаи Куфиҳо  нисбат ба худ мепурсад ва номаҳои ишонро ба ў барои возеҳ шудан нишон медиҳад. Фараздақ гуфт: Онҳо шуморо хор месозанд пас назди онҳо  марав, зеро шумо сўи қавме равонаед, ки қалбҳои ишон бо шумо ва дастҳояшон бар зидди шумост.^[xli] (Ал-бидоя ван-ниҳоя (11/510).)

Чун аз хориҷ шудани Ҳусейн (р) аз Макка ва равона шуданаш  ба сўи Куфа Язид огоҳ мешавад номае ба ибни Зиёд навишта ўро барҳазар месозад  ва хотиррасонашон менамояд ки аз байни омилҳо ту бо чунин имтиҳон мубтало шудаи^[xlii].

1. Ибни Зиёд тадбирҳои амнияти меандешад:

Барои қатъи робита байни Ҳусейн (р) ва аҳли Куфа ва зери идораи комилу мустаҳкам доштан болои шаҳр ибни Зиёд баъзе тадбирҳои амнияти андешид. Ў ҳамаи ҷамъоваронро ҷамъ намуда бахшиши моли матоъ ба онҳо дод то дастию ҷонибдории ишонро касб намояд^[xliii].

Баъд аз он ў гурўҳеро барои посбонии атрофи шаҳр фиристод ва гурўҳи дигареро барои муроқибати роҳ сўи шом  ва шаҳр дохил ё хориҷ шудан намегузошт^[xliv].

Имом Ҳусейн (р) дар роҳи худ ба сўи Куфа буд ва аз ин иҷроот огоҳи надошт. Ў аснои роҳ нафареро бо номи Қайс бо мактуб ба Куфа фиристод лекин лашкариёни ибни Зиёд ўро дастгир карда назди ибни Зиёд буданд ва ўро фавран ҳалок намуданд.^[xlv] (Ат-табақот (5/376), Ан-собул-ашроф (3/167).)

Шахси дуввумро ба назди  Муслим фиристод, ки ў низ ба дасти ибни Зиёд афтода кушта шуд.^[xlvi]

Ин амалкарди ибни Зиёд таъсири манфии бузурге бар нуфуси пайравону тарафдорони Ҳусейн гузошт. Ҳар яке медонист, ки ҷонибдори аз Ҳусейн маънои ҷон ги рифтан ба кафи дастро дорад.^[xlvii]( Мавоқифул- муъориза (с. 266).)

Ҳусейн (р) эҳсос менамуд, ки авзоъ дар Куфа ба  таври табиъи пеш нарафа истодааст. Хусусан баъд аз ин ки аъроби бидиянишин аз манъи дохили хориҷ шудан ба Куфаро барояшон хабар дод^[xlviii].

Баъзе арабҳо аз оқибати нохуби ин сафар ба Ҳусейн (р) пешгуи мекарданд лекин ба ҷамъи зиёди номаҳои Куфиён такя намуда натиҷаи хубро интизор дошт. Чун Ҳусейн (р) ба минтақаи «Зубола» расид хабари кушташавии Муслим ибни Ақил ва Ҳони ибни Урва ва даст кашидани аҳли Куфаро аз нусрати худ  шунид.^[xlix]

Ин хабар таъсири амиқе дар руҳияи Имом Ҳусейн (р) гузошт.^[l]

2. Ҳусейн (р) ба  ҳамроҳонаш иҷозати бозгашт медиҳад:

Ҳусейн (р) баъд аз шунидани ин хабари шум ёрону ҳамроҳонашро аз он огоҳ намуд фармуд: Ҳар касе ки иродаи бозгашт дорад метавонад баргардад, пас мардум ба ҳар сўй пароканда шуданд^[li]. (Таърихи Табарӣ  (6/323).) Баъзе афроде, ки бо ў боқӣ монданд насиҳаташ карданд, ки бозгардад, зеро дар Куфа касе пуштибони шумо нест. Аммо бани Ақил бародарони Муслим гуфтанд: Савганд ба Худо мо бар нахоҳем гашт, то ин ки қасоси бародарамонро мегирем ё мисли ў кушта шавем^[lii].

3. Мулоқоти Ҳур ибни Язид Тамими ки ҳамроҳи лашкари Куфа буд:

Чун мардум аз назди Имом Ҳусейн (р) пароканда шуданд ў бо афроде, ки аз Макка бо ў берун шуданд танҳо монд. Онҳо сафари худро давом доданд то ин ки ба минтақаи «Широф» расиданд. Инҷо лашкариёни ибни Зиёд бо сардории Ҳур ибни Язид бо Имом Ҳусейн (р) рў ба рў шуданд. Чун Ҳусейн аз ў талаби бозгашт намуд монеъаш гардид ва баён дошт ки ба ў амр шуда то расидан ба Куфа ҳамроҳият кунам. Чун Ҳусейн номаҳои зиёд бо зикр номҳоро ба ишон нишон дод, ки талаби ҳузури Ҳусейн (р)-ро ба Куфа мекарданд Ҳур ибни Язид ва ҳамроҳонаш онро инкор намуданд ва гуфтанд робитаи бо он надоранд^[liii]. Пас Ҳусейн (р) рафтан ба Куфаро радд намуд ва дар ин амр исрор варзид. Пас Ҳур ибни Язид пешниҳод намуд то роҳеро интихоб намояд, ки на ба Куфа раваду на ба Мадина то Ҳур ба ибни Зиёд ва Ҳусейн ба Язид дар амри худ нома нависанд. Феълан Имом Ҳусейн роҳи сўи Шомро  пеш гирифт.^[liv]

Ҳур  Ҳусейн (р)-ро ҳамроҳи менамуд ва насиҳат менамуд, то аз қитол даст кашад, то кушта нашавад^[lv]. Ҳусейн (р) намози ҷамоъати ҳар ду гурўҳро якҷоя имомати мекард^[lvi]. 

3. Вохурии Умар ибни Саъд ибни Абиваққос ва гуфту шунидҳо:

Чун Имом Ҳусейн ба Карбало расид лашкариёни дигари ибни Зиёд бо сардории Умар ибни Саъд ибни Абуваққос бо ў рў ба рў шуда муҳосирааш намуданд. Ҳусейн (р) ду хурҷини пур аз номаро, ки аҳли Куфа ба ў фиристода талаб намуданд аз ў, то ба Куфа ҳозир шавад, ба Умар ибни Саъд нишон дод ва сабаби омаданро баён намуд ва гуфт: Агар омадани ман барояшон макруҳе дошта бошад ман омадаам, то баргардам. Умар ибни Саъд ибни Зиёдро тавассути нома аз ин моҷаро огоҳ намуд ва Зиёд амр кард, то Ҳусейн (р) байъат бо Язид кунад пас он авомирамонро содир мекунем ва фикрамонро баён медорем. Чун Умар ибни Саъд номаи ибни Зиёдро хонд дарёфт, ки ў офиятро намехоҳад.^[lvii] (Таърихи Табарӣ  (6/337).) Ҳусейн (р) ин пешниҳоди ибни Зиёдро рад намуд ва пас он чун хатарнок будани ин вазъиятро дарк намуд аз Умар ибни Саъд (р) хост то бо ў мулоқот намояд^[lviii].

Ҳусайн (р) ба ў се пешниҳод намуд, ки яке аз онро бипазирад.^[lix]

1. Бигузорандаш, то аз ҷое, ки омада ба онҷо равад.
2. Бигузоранд назди халифа рафта дасташро ба дасти халифа ниҳад.
3. Ё ба яке аз минтақаҳои мусалмон нишин раваму онҷо сукунат кунам^[lx].

Ҳусейн ба мувофиқаи худ ба рафтан назди халифа  таъкид варзид ва Умар ибни Саъд ба Зиёд аз расидан ба ҳалли ин мушкил нома навишта огоҳашон намуд.  Қариб буд, ки ибни Зиёд мувофиқа намояд агар Шамр ибни Зил-ҷавшан ибни Зиёд -ро аз ин роҳаш намегардонид. Бо машвараи Шамр ибни Зиёд Умар ибни Саъдро фармон дод, ки то ба ҳукми мо нафарояд раҳояш накунед^[lxi]. Аммо Имом Ҳусейн (р) ин пешниҳодро комилан рад намуда атрофиёнашро амр намуд то ҳар кас мехоҳад биравад зери итоати ман нестед. Лекин ҳамроҳонаш ўро танҳо нагузоштанд ва ҳомроҳияш намуданд^[lxii].

Ҳафтум: Маъракаи ҳалкунанда ва шаҳодати Имом Ҳусейн (р):

Субҳи рузи ҷумъаи соли 61-ҳиҷрӣ Имом Ҳусейн (р) иродаву қасди набард намуда ҳамроҳони худро омода намуда муназзам сохт^[lxiii]. Умар ибни Саъд низ лашкари худро омодаи ҷанг намуд^[lxiv]. Задухурд оғоз ёфт  ва дар ибтидо чун мубориза талаби буд. Ҳамроҳони Ҳусейн (р) ва тарафдоронаш хеле муковимат сахт нишон дода бо фидои мавсуф буданд ва ҳеҷ орзуи ҳаёт надоштанд^[lxv]. Дар ибтидо Имом Ҳусейн (р) дар зодухурд иштирок накард  ва ёронаш аз ў дифоъ мекарданд. Баъд аз ин ки ҳамаи ҷонибдоронаш кушта шуданд ў шуҷоъатмандона ҷанг кард ва касе ёрои наздик шудан ба ўро надошт. Чун Шамр ибни Зилҷавшан (лаънати Худо бар ў бод) инро мушоҳида намуд аз ҳавфи ин ки замоми ҷараёни воқеъаро аз даст  медиҳад нидо сўи лашкариёнаш сар дод ва амр намуд то Имом Ҳусейн (р)-ро ба қатл расонанд ва сар аз танаш ҷудо намуданд^[lxvi]. Қатл ў дар даҳуми моҳи муҳаррами соли 61-ҳиҷрӣ^[lxvii] сурат гирифт. Аз ҳамроҳони Имом Ҳусейн (р) 72-нафар ба шаҳодат расиданд ва аз лашкариёни ибни Зиёди лаъин 88-нафар кушта шуданд^[lxviii].. Баъд аз хотима ёфтани набард Умар ибни Саъд занону кудокони Имом Ҳусейн (р)-ро ҳамроҳ бо сари аз тан ҷудо кардаи Имом Ҳусейн назди Убайдуллоҳ ибни Зиёди лаъин фиристод^[lxix].

 Дар ин набарди нобаробар 18-нафар аз хонадони Муҳаммад (саллаллоҳу алайҳи васаллам кушта шуд^[lxx]. Мо ҳамеша таърихи ин ҳодисаи дарднокро мехонем ва шарҳу тафсири ин ҳодисаро аз манобеъе мехонем,ки танҳо аз ҳолати ба шаҳодат расӣ ва гоҳо аз ҷавониби дигари он ҳодиса мехонем.

Аҷиб ин аст, ки бо Имом Ҳусайн (р) дар ин ҳодиса номҳои Абубакру Умару Усмон аз  фарзандони Алӣ ибни Абутолиб (р) ва Абубакр ибни Ҳасан, ки ҳамроҳи Ҳусейн кушта шудаанд дар фитаҳову китобҳои Шиъаҳо дидаву шунида намешавад, то нагўянд, ки Алӣ (р) фарзандонашро номи Абубакру Умару Усмон ном ниҳодааст ё ин ки Ҳасан (р) писарашро Абубакр ном ниҳода аст!^{[lxxi] [lxxii]}.

Дар ривояти Бухорӣ аз Анас ибни Молик (раз) овардааст, ки чун сари Имом Ҳусейн (р)-ро назди ибни Убайдулло Зиёд оварданд бо чуби дасташ лабони ўро оҳиста кубиду оиди ҳуснаш чизе гуфт, пас Анас (раз)  гуфт: Савганд ба Худо зиштие ба ту хоҳад расид ман дидам, ки Паёмбар (с) ҷои он чуби туро дар  лабони ў мебусид, пас ибни Зиёд лаъин дар ҳол чубашро пас гирифт^[lxxiii]. Чун зану фарзандони Имом Ҳусейн (р) ба Куфа расиданд ибни Зиёд амр намуд то хурокаву пушока ва ҷои буду бош барояшон муҳайё намоянд^[lxxiv]. Ансобул-ашроф (3/226).

Ривоятҳои бофта оиди ин ки ибни Зиёд бо зану фарзандони Ҳусейн муъомилаи зишт кардааст дуруғи маҳз аст. Баръакс чун ибни Зиёд аз фахру ғурури нусрату зафар каме ба худ омад хатои бузурги худро дарк намуд. Эҳсоси чунин  пушаймони баъзе афроди оилааш низ мушоҳида шудааст. Модараш ба ў мегуфтааст: Вой бар ҳоли ту чи кор кардед?! Чи гуноҳе буд, ки муртакиби он шудӣ?!^[lxxv]

Бародараш Усмон ибни Зиёд мегуфт: Савганд ба Худо дўст доштам, ки ҳар фарде аз бани  Зиёд ҳалқаи бардаги дар гушу бини то рузи қиёмат медоштанд ва Ҳусейн ибни Алӣ (р) кушта намешуд. Ин сухани ўро Убайдуллоҳ ибни Зиёди лаъин мешуниду инкор намекард^[lxxvi].

Ҳаштум: Мавоқиф ва дидгоҳҳои арзанда дар ҷониби Ҳусейн:

Чун мардум ба ду гурўҳи бо ҳам зидд ҷўдо гардиданд ва дар муқобили ҳам саф кашиданд баъзе афрод ва шахсиятҳое пайдо шуданд, ки бо мавқеъгириҳои далерона ва воқеъбинонаи ки торих онро дар сафаҳоти худ дарҷ намудааст, шуъури хонандаро такон  медиҳад. ишон дар ингуна мавқеъгирии худ танҳо расидан ба ҷаннатро мақсади асосии худ қарор дода на молу мансаб ва на шуҳрати дунёи пеши роҳашонро гирифта натавонист^[lxxvii]. Аз ҷумлаи чунин мавқеъгириҳо:

1. Мавқеъи Волид ибни Утба ибни Абусуфён (р):

Валид аз истифода бурдани шиддати сахти бо Ҳусейн (р) ва таҳдид намудани ў ба қатл барои гирифтани байъат худдори намуда гуфт: Савганд ба Худо агар тамоми дунё ва доройии онро бароям диҳанд даст ба куштани Имом Ҳусейн (р) намезанам. Субҳоналлоҳ! Ҳусейн (р)-ро бикушам ба хотири ин ки мегўяд: Байъат намекунам?! Ин амал ҷазои сангине хоҳад дошт^[lxxviii].

Валид ибни Утба ибни Абусуфён ҳамчун волии Мадина аз ҳамаи молу мансаб даст кашида чунин мавқеъи муносибро ба худ гирифт, то рўзи қиёмат ҷавобгарии хуни Имом Ҳусен (р)-ро дар гардан надошта бошад^[lxxix].

2. Мавқеъгирии Нуъмон ибни Башир (р):

Чун амири Куфа аз  ҳаракат намудани Имом Ҳусейн ба сўи Куфа ва расидани Муслим ибни Ақил ба Куфа ва гирифтани  байъат барои Имом Ҳусейн (р) огоҳи ёфт мардум аснои хутбааш аз нофармонии имом ва даст задан ба фитна ва оқибати харобиовари он барҳазар дошт ва бо вуҷуди он ба мардум бо нарми рафтор намуда. Ў ба мардум  муроҷиъат намуда гуфт: Касеро бар гумонаш ҷазо намедиҳам ва лекин агар аҳду паймон шиканад бо ў хоҳам ҷангид.

Ин мавқеъи ўро ҷонибдорони умавиҳо мавқеъи заъифон ҳисобида инкор намуданд. Ў дар посухи ишон гуфт: Ин ки аз мустазъафин бошам дар тоъати Худо беҳтар аст бароям аз ин ки аз қудратмандон дар маъсияти ў бошам^[lxxx]. Ризои Худованд барои мусалмон бояд аз ҳама чиз қимат бошад.

Сухани Худо:

 «Худо бар мардони мўъмин ва занони мўъмин биҳиштҳоеро ваъда додааст, ки ҷўйҳо дар он ҷорист ва биҳиштиён ҳамеша дар он ҷоянд ва низ хонаҳое некў дар  биҳишти ҷовид. Вале хушнудии Худо аз ҳама бартар аст, ки пирўзии бузург хушнудии Худованд аст!»

(Сураи Тавба ояти 72)

3. Мавқеъгирии Ҳур ибни Язид:

Ў Аввалин шахсе буд, ки  ҳамроҳи лашкари Куфа бо Имом Ҳусейн (р) рў ба рў шуд ва монеъи баргарданаш ба Мадина шуд, лекин дар муъомила бо Имом Ҳусейн  хеле нарму бо ахлоқ буд ва пешниҳод намуд то ба ғайр аз Мадинаву Куфа ба ҳарҷо ки меравад озод аст. Чун лашкари дигари Куфа бо сардории Умар ибни Саъд ибни  Абуваққос ба ишон пайваст ва Ҳур эҳсос намуд ки ҷанг бо Имом Ҳусейн (р) ҳатмист мавқеъи худро иваз намуда бо Хусейн пайваст. Ў ба аҳли Куфа хитоб намуда гуфт: Эй аҳли Куфа ҳалок бод бар шумо оё Ҳусейн (р)-ро даъват кардед, то таслимаш намоеду бо ў биҷангед ва ўро аз рафтан ба дигар манотиқ манъ намоед ва байни ишон ва байни оби Фурот, ки аз он сагу хук меошомад, монеъу девор шавед. Худованд дар рӯзи қиёмат шуморо сероб накунад, агар ҳоло тавба накунед. Ҳур аз мавқеъи пешинааш узр пурсид ва Имом Ҳусейн (р) ҳам узри ўро пазируфт.

Ҳур ибни Язиди Тамимӣ мавқеъашро нисбати Имом Ҳусейн (р) тағйир дод чун дид, ки Имом Ҳусейн ба сулҳ моил аст ва мавқеъи душманона бар зидди ў аз рўи адлу инсоф нест. Адл тақозои онро мекунад, ки ҷониби сулҳхоҳро дастгири намуда дар паҳлуи он боши. Ҳур медонист, ки бо Имом Ҳусейн будан маънои маргро дорад лекин ў маргро ихтиёр намуд, то ба ҷаннат бирасад^[lxxxi] .

4. Мавқеъи Наввор духтари Молики Ҳазрами:

Ў ҳамсари Хулий ибни Язид аст, ки Умар ибни Саъд сари аз тан ҷудошудаи Имом Ҳусейн (р) бо ў ба ибни Зиёд фиристод. Чун дарвозаҳои қасрро баста ёфт ба хонааш баргашт ва сари муборакро зери зарфи хамиршуи гузашт ва ба занаш хушҳолона гуфт, ки бо худ боигарии зиёде овардааст сари Ҳусейн (р) бо ман аст.  Ҳамсараш Наввор ба ў гуфт: Марг бар ту , мардум тиллову нуқра меоранд шумо сари писари духтари Муҳаммад (саллаллоҳу алайҳи васаллам)-ро овардаи?! На савганд ба Худо ман бо ту зери як бом  нахоҳам монд^[lxxxii]. Бо ҳамин  тасмими қотеъ, ки далолат бар имони Наввор мекунад,  аз шавҳараш ҷудо мешавад^[lxxxiii].

Нуҳум: Мавқеъи Язид нисбат ба қатл Имом Ҳусейн (р) ва аҳли  байти ў:

Убайдуллоҳ ибни Зиёд номае ба Язид навишта дар масъалаи занону кўдакони Имом Ҳусейн (р) аз вай машварат пурсид. Чун Язид аз ин воқеъа огоҳ шуд гиря намуда гуфт: Аз итоъати шумо-яъне аҳли Ироқ-бидуни куштани Ҳусейн рози мешудам, инчунин аст оқибати саркашию «оқ» кардан. Лаънати худо ба ибни Марҷона силаи раҳме бо ў надошт, агар ман ба ҷои вай мебудам ҳар оина авф мекардам. Худованд Ҳусейнро раҳмат кунад^[lxxxiv]. Язид дар посухи номаи ибни Зиёд навишт, ки асиронро ба назди халифа фиристад. Пас Заквон Абухолид онҳоро барои сафар омода сохта 10000 дирҳам^[lxxxv] сарф намуд. Аз инҷо маълум мешавад, ки ибни Зиёд на ба шакли оламовару таҳқиромез чуноне, ки дар баъзе ривоёт омадааст^[lxxxvi], балки эҳтиромона  оли Ҳусейн (р)-ро сўи Димашқ фиристодааст^[lxxxvii]. Чун оли Ҳусейн (р) назди Язид дохил шуданд Фотима бинти Ҳусейн (р) гуфт: Эй Язид! Оё духтарони Паёмбар (р) (с) ғулому бардаанд? Язид гуфт: На, балки озоду мукарраманд, назди духтарони амакат дохил шав онҳоро мисли худат хоҳи ёфт. Фотима гуфт: чун назди ишон дохил шудам онҳо ҳама мултазим бо ҳиҷобу дарҳоли гиря кардан қарор даштаанд^[lxxxviii]. Ривоятҳо овардаанд, ки байни Язид ва Алӣ ибни Ҳусейн (р) баҳсу мунозара сурат гирифтааст ҳангоме, ки Язид воқеъоти Карбалоро ёдовар шуда гуфтааст, ки Ҳусейн (р) қатъи силаи раҳм карду ҷазояшро дид ва Алӣ (р) фарзанди Имом Ҳусейн (р) дар ҷавоби Язид  ояи каримаро тиловат кардааст:

Сухани Худо:

«Ҳар мусибате ба мол ва ҷонатон расад албатта пеш аз он,ки биёфаринемаш дар китобе навишта шудааст. Ва ин бар Худо осон аст»

(Сураи Ҳадид, ояти 22)

Язид дар посух ин оятро  гуфтааст:

«Ҳар кас кишти охиратро бихоҳад ба кишташ меафзоем ва ҳар кас кишти дунёро бихоҳад ба ӯ ато мекунем,вале дигар дар кишти охираташ насибе нест»  (Сураи Шуро, ояти 20)

Язид ба ивази ончи аз занҳои Ҳошими ғасб шуда буд даҳчанд молу ашё дод^[lxxxix] ва ҳар саҳару шом бидуни Алӣ ибни Ҳусейн (р) ғизо тановул намекард^[xc]. Дар ривоятҳо овардаанд, ки сари Ҳусейн (р)-ро назди Язид фиристодаанд, лекин тибқи ривояти саҳеҳ назди ибни Зиёд боқӣ мондааст.^[xci]

Даҳум: Баргаштани аҳлу аёл ва фарзандони Ҳусейн ба Мадина:

Язид аз маволии бани Ҳошим ва маволии бани Алӣ^[xcii] чанд тан аз пиронсолонро ба Димишқ хонда занону духтарони Имом Ҳусейнро омодаи сафар намуд ва ҳамаи ҳоҷатҳояшонро бароварда сохт^[xciii]. Сипас қабл аз ин ки ишон Димишқро тарк намоянд Язид Алӣ ибни Ҳусейнро таклиф намуд то хоҳиш дошта бошад дар Димишқ бимонад ва ҳамаи ҳоҷаташ бароварда хоҳад шуд,^[xciv] лекин фарзандони Имом Ҳусейн (р) баргаштанро суи Мадина авлотар донистанд.^[xcv] Ҳангоми таркнамудани Димишқ бори дигар Язид пушаймони ва эътирози худро нисбати қатли Ҳусейн (р) изҳор дошт ва гуфта аст,ки  қазои Илоҳи чунин будааст. Ў аз Алӣ ибни Ҳусейн хоҳиш намуд то ҳарвақте, ки ҳоҷате бошад тавасути нома ба Халифа бинависад онро бароварда хоҳад сохт.^[xcvi]

Язид си нафар аз маволии бани  Суфёнро^[xcvii] амр намуд то ҳарҷо оли Ҳусейн поён шуданд ва дар ҳарзамон пас мухолифате надошта бошанд. Ду нафар аз солеҳони Шомро низ ҳамсафари онҳо сохт^[xcviii]. Ибни Кашф дар бораи Язид гуяд: Ў олу байти Ҳусейнро икром намуд ва ҳамаи молу мулки зоеъшудаашонро бозпас гардонид ва суи Мадина бо обруву эҳтироми хоса баргардонид.^[xcix]

Ин шо Аллоҳ имрӯз бахши дуввумашро омода ва тақдими хонандаи «Ислоҳ» менамоем.

Поёни бахши аввал, давом дорад….

Пайнавишт-Сарчашмаҳои истифода шуда:

[i] . Сияру аъломин нубало (2/280), Ал-исоба (1/331-334)

[ii] . Фазоилус-саҳоба, имом Аҳмад (2/772).

[iii] . Мавоқифул-муъораза (с.180).

[iv] . Мавоқифул-муъораза (с.240).

[v] . Ас-савоъиқ ал-мурсала (2/299).

[vi] . Ансобул-ашроф (3/152), мавоқифул-муъораза (с.180).

[vii] . Мавоқифул-муъораза  (с.180).

[viii] . Ал-фуқаҳову вал-хулафо, Султон Ҳусайлин (с.21).

[ix] . Ал-фуқаҳоу вал-хулафо, Султон бин Холид Ҳаслайн (с.21).

 (с.22).

[x] . Таърихи Табарӣ (6/259).

[xi] . Таърихи Табарӣ (6\273, 274).

[xii] . Ал-фуқаҳоу вал-хулафо (с. 23).

[xiii] . Таърихи Табарӣ нақл аз Хулафо… (с. 25).

[xiv] . Таърихи Табарӣ (6\267).

[xv] . Таърихи Табарӣ (6\276).

[xvi] . Таърихи Табарӣ (6\305).

[xvii] . Таҳзибул-камол (6\419) мавофиқул муъораза (343).

[xviii] . Сияру аъломин-нубало (3/304) мавқифул-муъораза (с. 344).

[xix] . Таърихи Табарӣ (6\277).

[xx] . Таърихи Табарӣ.

[xxi] . Таърихи Табарӣ (6/278).

[xxii] . Таърихи Табарӣ.

[xxiii] . Таърихи Табарӣ (6/280).

[xxiv] . Таърихи Табарӣ

[xxv] . Ал-ахборут тивол (с. 218) Таърихи Табарӣ (6/284).

[xxvi] .  Ал-ахборут тивол (с. 219) Таърихи Табарӣ (6/288).

[xxvii] . Таърихи Табарӣ (6/289).

[xxviii] . Таърихи Табарӣ (6/291).

[xxix] . Мавоқифул-Муъораза (с. 255).

[xxx] . Таърихи Табарӣ (6/293).

[xxxi] . Мавоқифул муъориза (с. 275) Ат-табақот (5/374).

[xxxii] . Таърихи Табарӣ (6/293).

[xxxiii] . Сияру аъломин нубало (3/308).

[xxxiv] . Албидоя ван-ниҳоя (11/490), Таърихи Табарӣ (6/302).

[xxxv] . Таърихи Табарӣ (6/302).

[xxxvi] . Ал-умавиюн байнаш-шарқи вал ғарб (1/205).

[xxxvii] . Ал-умавиюн байнаш-шарқи вал ғарб (1/205).

[xxxviii] . Таърихи Табарӣ (6/309), Мувоқифул муъораза (с.  262).

[xxxix] . Ат-табақот (5/167), таҳзибул камол (6/422), мавоқифул-муъораза (с. 263).

[xl] . Таҳзибул камол (6/422) мавоқифул-муъораза (с. 263).

[xli] . Ал-биядоя ван-ниҳоя (11/510).

[xlii] . Маҷмаъуз завоид (9/139) Ал-муъҷамул кабир (3/115).

[xliii] . Ат-табақот (5/376) Мавоқифул- муъориза (с. 264).

[xliv] . Ан-собул-ашроф (3/573). Мавоқифул- муъориза (с. 265).

[xlv] . Ат-табақот (5/376), Ан-собул-ашроф (3/167).

[xlvi] . Ан-собул-ашроф (3/376). Мавоқифул- муъориза (с. 266).

[xlvii] . Мавоқифул- муъориза (с. 266).

[xlviii] . Ан-собул-ашроф (3/168). Мавоқифул- муъориза (с. 266).

[xlix] . Таърихи Табарӣ (6/322).

[l] . Мавоқифул- муъориза (с. 267).

[li] . Таърихи Табарӣ (6/323).

[lii] . Таърихи Табарӣ

[liii] . Таърихи Табарӣ (6/327).

[liv] . Таърихи Табарӣ.

[lv] . Таърихи Табарӣ (6/329).

[lvi] . Таърихи Табарӣ (6/326).

[lvii] . Таърихи Табарӣ (6/337).

[lviii] . Ал-миҳан, абил-араб (с. 154).

[lix] . Ал-миҳан, абил-араб.

[lx] . Ал-миҳан, абил-араб.

[lxi] . Таърихи Табарӣ (6/240-241).

[lxii] . Таърихи Табарӣ (6/346).

[lxiii] . Таърихи Табарӣ (6/349).

[lxiv] .  Таърихи Табарӣ.

[lxv] .  Таърихи Табарӣ (6/350).

[lxvi] .  Таърихи Табарӣ (6/385).

[lxvii] .  Таърихи Табарӣ (6/325).

[lxviii] . Ат-табақот (5/386), исноди љамъи таърихи табари (6/385).

[lxix] . Таърихи Табарӣ нақл аз Мавоқифул муъориза (с.  276).

[lxx] . Ҳиқбатум-минат-торих (с. 135-136).

[lxxi] . Ҳуқбатум-минат-торих (с. 135-136).

[lxxii] . Ҳиқбатум-минат-торих (с. 135-136).

[lxxiii] . Муснади Абияъло рақами (3981).

[lxxiv] . Ансобул-ашроф (3/226).

[lxxv] . Таърихи Табарӣ нақл аз «Ад-давлатул умавия…» (с. 322).

[lxxvi] . Ал-комилу фит-тарих (2/582).

[lxxvii] . Ал-умавиюн байнаш шарқи бал-ғарб (1/249).

[lxxviii] . Таърихи Табарӣ (6/259).

[lxxix] . Ал-умавиюн байнаш шарқи бал-ғарб.

[lxxx] . Таърихи Табарӣ (6/277).

[lxxxi] . Ал-умавию вакил (1/252).

[lxxxii] . Таърихи Табарӣ (6/385).

[lxxxiii] . Ал-умавиюн байнаш-шарқи вал-ғарб (1/253).

[lxxxiv] . Ансобул-ашроф (3/219-220), Мавоқифул Муъориза (с. 282).

[lxxxv] . Ат-табақот (5/393) Мавоқифул Муъориза (с. 282).

[lxxxvi] . Ал-миҳан (с. 155) Мавоқифул Муъориза (с. 282).

[lxxxvii] . Мавоқифул Муъориза (с. 283).

[lxxxviii] . Таърихи Табарӣ (6/395).

[lxxxix] . Ат-табақот (5/397), Таърихи Табарӣ (6/395).

[xc] . Ат-табақот (5/397).

[xci] . Ҳуқбатун минат-торих (с. 141).

[xcii] . Аттабақот (5/397).

[xciii] . Аттабақот (5/397)., Таърихи Табарӣ (6/393).

[xciv] . Таърихи Табарӣ (6/393), Сияру аъломин-нубало (4/386).

[xcv] . Минҳоҷус-сунна (4/559).

[xcvi] . Таърихи Табарӣ (6/393).

[xcvii] . Аттабақот (5/397), мавоқифул-муъораза (с.286).

[xcviii] . Ал-ҳуҷҷату фи баёнил-маҳаҷҷа Чаро Имом Ҳусайн (р) бар алайҳи Язид қиём кард ?

 (2/525-526).

[xcix] . Мавоқифул-муъораза фи хилофати Язид (с.286).

Сообщение Чаро Имом Ҳусайн (р) бар алайҳи Язид қиём кард ? появились сначала на ISLOH.net.

(ё ҳикмати Илоҳӣ дар ин сафар)

Мақолаи қаблӣ аз қиссаи Исро ва Меъроҷро нақл мекард. Дар мақолаи навбатӣ бошад таҳлили кӯтоҳе дар мавриди ин сафар мекунем, то дар ин чӣ ҳикмати Илоҳӣ нуҳуфта аст. Ё аз он чӣ ибрат метавон гирифт? Ҳамзамон манзур аз ин таҳлил он аст, ки бархе дар ин сафари Паёмбар Муҳаммад (с) аз Макка ба Байтулмуқаддас назари дигар ва дидгоҳи шубҳанок доранд. Биноан таҳлил ва табақабандии кӯтоҳе роҷеъ бар ин мавзуъ онро пешниҳоди хонандаи гиромӣ ва нуктасанҷу закӣ менамоем.То охир хонед,дигар бароятон ҳеҷ ҳадсу гумоне боқи намонад.Хело оро ва назарҳои гуногӯнеро ҷамъовари намудам.

1. Ҳар меҳнатеро тӯҳфаест.

Паёмбари Худо (с) мувоҷеҳи сахтиҳои бузург гашта буд. Қурайш роҳи даъватро дар Макка ва дар Сақиф ва дар дигар қабилаҳои Араб ба рӯи Паёмбари Худо (с) ва ёронаш баст. Аз ҷониби дигар пас аз марги аммаш Абӯтолиб бар хатари бузург рӯ ба рӯ гардид. Боз ин ҳамаро инро пушти сар гузошта, барои расонидани фармони Парвардигораш шикебоӣ менамуд. Пас аз ин ҳама сахтиҳо вақти он расида буд, ки аз ҷониби Парвардигораш ба тӯҳфаи бузурге ноил гардад. Аз ин рӯ ҳодисаи “Исро ва Меъроҷ” бар он чи ки тақдири Худо буд, ба вуқуъ пайваст ва ин ҳодисаест, ки таърихи башар онро мушоҳида накарда буд ва барои ин ҳама сабру таҳаммулаш сазовори чунин ҳодисае гашта ба Парвардигораш бе воситаи фаришта ва бе парда мулоқӣ гардад ва бо дигар бародарони паёмбараш якҷо ҷамъ омада, ин хотами анбиё бо онон имом гашта, намоз гузорад. (1)

2. Барои он ки Паёмбари Худо (с) ба марҳалаи нав, яъне ҳиҷрат ва бинои давлати имон аз ҷониби Парвардигораш омода мешуд, Парвардигораш хост, то хиштҳои аввалини ин давлат пурзӯру ҳамбаста бошанд ва то сафи имони заъифону онон, ки дар имонашон нуқс ва дар дилҳояшон беморист, холӣ гашта, танҳо мухлисон ва муъминони пурзӯр ва онон, ки рисолати Паёмбар (с)-ро сидқан тасдиқ намудаанд, боқӣ монад.

3. Ҷасорат ва диловарии Паёмбари Худо (с) алайҳи мушрикон аз ин ҷо бештар равшан мегардад, ки Ӯ (с) мушриконро бар он мувоҷеҳ гардонид, ки ақли онон онро напазируфт ва боз ҳам истеҳзо ва тамасхур бар Ӯ (с) бештар гашт, тавре ки бар ин ҳодиса ва тӯҳфаи Илоҳӣ ва ин сафар бар диди ноодилона ва муғризонае доранд. Айнан дар он замон ҳам Муҳаммад (с) бо чунин вазъ рӯ ба рӯ буд, вале Паёмбари Худо (с) ҳаргиз бар дил хавфро ҷой надода, ононро огаҳ намуд, то намунае бар умматаш барои сухан намудани аҳли ҳақ бар ботил бошад. Ва аз ҳикмати Ӯ (с) буд, ки мушриконро аз Исро ба сӯи Байтулмақдис сухан кард, Парвардигораш нишона ва аломатҳое намудор намуд, ки мушриконро далеле бар такзиб ва дурӯғ шумурдани он набошад. 
Он аломот чунинанд:

А) Ҳамон гуна ки Паёмбари Худо (с) Байтулмақдисро васф намуд, ҳамон гуна буд, ки бархе аз мушрикон ба Шом сафар карда, онро мушоҳида карда буданд.

Б) Хабар додани Паёмбари Худо (с) аз он корвон, ки дар Равҳо буд ва аз шутури гумгашта ва нӯшидани Ӯ (с) аз обе, ки дар қадаҳ буд.

В) Хабар додани Паёмбари Худо (с) аз он корвон, ки яке аз шутурони он фирор намуда буд ва васфи дақиқ намудани Ӯ (с) яке аз шутурони он корвонро.

Г) Хабар намудани Ӯ (с) мушриконро аз корвони саввум, ки дар Абво буд ва васф намудани Ӯ (с) шутури пешравандаи он корвонро ва хабар намудан аз расидани он корвон аз Санияи Танъим.

Чун мушрикон пайҷӯӣ намуданд, дар ҳақиқат дарёфтанд, ки он чи ки Паёмбари Худо (с) гуфта буд, ҳамон чиз воқеъ шуда аст ва ҳеҷ баҳонае баҳри такзиб ва дурӯғ шумурдан набуд. Сафари Исро ва Меъроҷ сафари бузурги тарбиявие аз ҷониби Парвардигор буд, ки Паёмбари Худо (с) ҳама замин ва он чи аз махлуқот дар ин замин ва ба монанди як нуқтае дар курраи замин асту мушрикони Қурайшро ҳеҷ тавоноие дар ин замин ва ё макка вуҷуд надорад, пас чӣ метавонист ононро (водор созад, кореро) муқобили Ӯ (с), ки ҳама осмонҳо, Сидратулмунтаҳо ва Байтулмаъмуро мушоҳида кардаву фариштагон ва расулонро ҷамъ намуда буд ва Худои бузургаш бо ӯ (с) сухан кард, анҷом диҳанд? (2)

4. Имони Абӯбакри Сиддиқ зимни ин ҳодисаи бузург бештар равшан мегардад, ки чун кофирон ӯро аз ин ҳодиса огаҳ намуданд, бо забони пур аз итминон гуфт: «Агар чунин гуфта аст, пас рост гуфтаст!». Боз гуфт: «Аз ин ҳам бештар (гуфта) бошад, ман Ӯ (с)-ро тасдиқ мекунам, ман (ба) Ӯ (с) (расидани) хабари осмонӣ дар шабу рӯз(ро) бовар мекунам». Аз ин рӯ, ба Абӯбакр (р) Сиддиқ лақаб гузошта шуд. Абӯбакри Сиддиқ (р) ин хабаро бо ваҳйи осмонӣ вазн намуда, ба мушрикон гуфт: «Агар ин барои инсони оддӣ чизи ношуданӣ бошад, пас аз имкон дур нест, ки бар Паёмбар (с) чунин воқеъ шавад». (3)

5. Он чи ки дар шикофтани синаи мубораки Паёмбари Худо (с) ва пур намудани қалбаш аз имон воқеъ гардида буд, ҳикмат (аз он) дар он буд, ки барои сафари Исро омода гардад ва мутаассир нашудани ҷисмаш аз пора намудани синааш барои он буд, ки тарсу ҳарос аз дидани чунин саҳнаҳои берун аз одати табиӣ вуҷуди муборакшро фаро нагирад, ва дар муқобили қудратҳои Худо, ки берун аз ақли башар аст, бояд таслим гардид. (4) (Албатта хонандаи гиромӣ ин ҳодисотро мо дар як моҳи мавлуд пешкаши шумо намуда будем, ки ин ҳодиса бар мегардад бар ҳодисаи “Пора кардани синаи Паёмбар (с) дар хурдсолӣ”, агар маълумот надошта бошед дар бахши Сирати сомонаи Васатият онро хонед. Дар ин бахш танҳо таҳлили кӯтоҳест, зеро ба ҳамаи онҳо танҳо ишорае мекунам тамом)

6. Ширро нӯшидани Паёмбари Худо (с), чун ихтиёр гузошта шуда буд, ки яке аз (аз он ду) шир ва ё шаробро ихтиёр намояд ва муждаи Ҷабраил (а), ки гуфт: “Бар фитрат ҳидоят ёфтӣ” далел ва таъкидест, ки дини ислом дини фитрати башарӣ аст, ва он зот, ки фитрати башариро офарида аст, барои ӯ ин динро офарид, ва он зот, ки пазирандаи талаб ва эҳтиёҷот ва маромҳои башар аст.

Сухани Худо
«Ба яктопарастӣ рӯй ба дин овар. Фитратест, ки Худо ҳамаро ба он фитрат биёфаридааст ва дар офариниши Худо тағйире нест. Дини поку пойдор ин аст, вале бештари мардум намедонанд!». (Сураи «Рум», ояи 30)

7. Чумҳури (уламо) аз гузаштагон ва ҳозирин бар онанд, ки Исрои Паёмбари Худо (с) ба Байтулмуқаддас бо рӯҳ ва ҷасад ва дар бедорӣ сурат гирифта аст. Ва онҳое, ки иддао доранд, ки Исрои Паёмбари Худо (с) дар хоб ва танҳо бо рӯҳ сурат воқеъ шудааст, ҳеҷ ҳақиқате надошта ва қобили пазируфтан ҳам нест. Зеро агар Исро дар хоб буд, ҳеҷ ҳақиқате баҳри муъҷиза буданаш боқӣ намемонад ва ҳеҷ гоҳ кофирон онро ғайритабии нашумурда ва онро такзиб намекарданд, зеро хоб аст ва ҳеҷ хобе ба монанди ин такзиб намешавад. (5) 
Ва дар сухани Худо: Мақсуд аз «Абдиҳи» шомил бар рӯҳ ва ҷасади Паёмбари Худо (с) аст. (6)

8. Намоз гузоштани Паёмбари Худо (с) бар дигар паёмбарон далел бар он аст, ки онон сарвариро бар Муҳаммад (с) таслим намуданд ва ин ки шариъати исломӣ ҳама шариъатҳои гузаштаро насх намуд ва ҳамон гуна ки пешвои паёмбарон гашт, бояд ҳамон гуна пайравони дигар анбиё аз ин паёмбар, ки ҳеҷ ботиле дар рисолаташ вуҷуд надорад, пайравӣ намоянд.

Онон ки муътамар ва ҳамнишиниҳо барои тақоруб миёни динҳо барпо мекунанд, бояд ин ҳақиқатро дарк карда, ба сӯи ин ҳақиқат дигаронро бихонанд ва ин як заруратест, ки дигар динҳоро бояд гузошт ва ба ин Паёмбару ин рисолат имон овард. Ва бояд ҳақиқати ҳама он динҳои машбуҳа, ки яке аз низомҳои ҷоҳилиро ба роҳ мегузоранд, дарк карда тарк намоянд.

Ва чӣ ҷои тақриб мемонад миёни он ки мегӯяд: «Худо ҳамон Масиҳ аст, ва Масиҳ фарзанди Худо аст, ва Худо сеюми сегонагон аст», ва ё он ки мегӯяд: «Узайр фарзанди Худост», ва таҳриф дар сухани Худо мекунад ва он ки мегӯяд: «Худо ягона аст ва ӯро ҳеҷ шарике, падар ва ё фарзанд ва ҳамсаре нест». (7)

9. Рабт намудан миёни Масҷидулҳаром ва Масҷиди Ақсо дорои ҳикмат ва судҳоест. 
Аз ҷумла:
А)- Масҷиди Ақсо аҳамияти бузург назди мусалмонон дорад, зеро Ақсо ҷоест, ки Паёмбари мусалмонон ба он ҷо Исро намуд, аз он ҷо ба осмон урӯҷ кард, қиблаи аввали муъминон буд ва мусалмононро мебояд, то Масҷиди Ақсоро дӯст дошта, бар ин сарзамини муборак эҳтиром гузоранд.

Б)- Рабт намудани Паёмбари Худо (с) Масҷидулҳаромро бо Байтулмуқаддас миёни муъминон чунин шуъурро ба миён меоварад, ки пок намудани Масҷиди Ақсо аз наҷосати ширк, тавре Масчидулҳаром аз бутпарастӣ пок шуда аст, масъулияти аввалини онҳост.

В)- Ва чунин шуур ба миён меояд, ки таҳдид бар масҷиди Ақсо худ таҳдид бар Масҷидулҳаром ва аҳли он аст, ва инки Масҷиди Ақсо дарвозае барои Масҷидулҳаром аст ва дур шудани Масҷиди Ақсо аз дасти мусалмонон нишонаи таҳдид бар амни Масҷидулҳаром ва Ҳиҷоз аст.

Агар ба таърихи гузашта нигоҳ карда шавад, аз ҳодисаҳои ҷангҳои салибӣ чунин бар меояд, ки (Арнот)-и Салиби соҳиби мамлакати Кирк, дастаеро баҳри сӯиқасд бар қабри Паёмбари Худо (с) ба сӯи Ҳиҷоз фиристод. Ва насрониҳои котоликии португалӣ дар ибтидои асри гузашта баҳри расидан ба сӯи Ҳарамайни шарифайн кӯшиш намуда буданд, то бар ончи ки гузаштагони онон дар амал аз кардани он оҷиз монда буданд, пиёда созанд, аммо муқовамати аҳли ин сарзамин ва инчунин Туркони Усмонӣ нагузоштанд, то ин дасти бадкор инҷо рахна гузорад. Пас аз онки дар соли 1967 яҳудиҳо бар Байтулмақдис истило намуданд, сарварони онон гуфтанд: «Ҳадаф пас аз ин истилои Ҳиҷоз ва дар муқаддимаи он Мадинаи Расул ва Хайбар аст».
Пас аз ворид шудани сарбозони яҳуд ба Қудс Дофид Ҷуриюн сарвари яҳудиён бар сарбозон ва ҷавонони яҳуд назди Масҷиди Ақсо хутбаи оташине намуда, хутбаашро бо чунин суханон идома дод: “Мо Қудсро истило намудем ва акнун мо дар роҳи худ ба сӯи Ясриб (Мадинаи мунаввара) ҳастем” (8)
Сарвазири яҳудиён Ҷулдо Моир пас аз истилои Байтулмуқаддас бархоста гуфт: “Бӯйи аҷдодонам дар Мадинаи мунаввара ва Ҳиҷоз ба машомам мерасад, ва онҷо сарзаминҳои мо ҳастанд, ки ба зудӣ ононро хоҳем баргардонид” (9)

Пас аз ин яҳудиён харитаеро нашр намуданд, ки мебояд давлати онон чунон бошад, ки он харита шомил бар манотиқи миёни Фурот ва Нил (Ҷазираи Араб, Урдун, Сурия, Ироқ, Миср, Яман, Кувейт ва ҳама халиҷи Араб) буд, ки ин гуна харитаро пас аз комёбиашон дар соли 1967 дар Авропо гузошта буданд. (10)

10. Агар ба сураи «Исро» назар карда шавад, дида мешавад, ки Худо қиссаи исроро танҳо дар як оят зикр фармуда аст, ки мефармояд:
«Пок аст он Худое, ки бандаи худро шабе аз Масҷиду-л-ҳаром ба Масҷиду-л-ақсо, ки гирдогирдашро баракат додаем, сайр дод, то баъзе аз оёти худро ба ӯ бинамоем, албатта, Ӯ шунавову биност!». (Сураи Исро, ояи 1).
Пас аз он зикри густохиҳои яҳудро зикр кард, онҳоро танбеҳ намуд, ки ин Қуръон ҳидоят ба сӯи ҳақ ва ростӣ мекунад. Аз ин ишороти қуръонӣ чунин бармеояд, ки Бани Яҳуд аз саёдати инсонӣ барканор хоҳанд шуд. Пас аз он ки ба густохиҳое даст задаанд, ки берун аз доираи дину ойини Иброҳимист, ва ин саёдат ва роҳбари ба сӯи Паёмбари Худо (с) мунтақил хоҳад шуд. (11)

Сураи «Исро» зикри ситам ва таҷовузи Бани Исроилро намуда, баён медорад, ки чӣ тавр онҳо миёни чанголҳои Форсу Рум сайр мекарданд. Ҳамчунин яке аз судҳои бузурги сафари Исро равшан гаштани бархе аз оёти Парвардигор аст, зеро боризтарин оёти Худо ки мутаалиқ ба Масчиди Ақсост, ҳамон оётест, ки марбут ба кашмокашиҳои Форсу Рум ва Бани Исроил қабл аз Исро аст. (12)

Худо мефармояд:

«Ва китобро (Тавротро) ба Мӯсо додем ва онро (китобро) роҳнамои бани Исроил гардонидем, ки ҷуз Ман корсозе интихоб накунед. Эй фарзандони мардуме, ки бо Нӯҳ дар киштияшон нишонидем (мо падарони шуморо аз ғарқ шудан наҷот додем. Пас Худоро дар муқобили неъматҳояш шукургузор бошед), бидонед, кӣ ӯ (Нӯҳ) бандае сипосгузор буд. Ва бани Исроилро дар он китоб (Таврот) хабар додем, ки ду бор дар замин фасод хоҳед кард ва низ саркашӣ хоҳед кард, саркашӣ кардане бузург. Чун аз он ду бор ваъдаи нахустин даррасид, гурӯҳе аз бандагони хешро, ки ҷанговароне зӯрманд буданд, бар сари шумо фиристодем. Онон ҳатто даруни хонаҳоро ҳам тафтиш мекарданд ва ин ваъда (ғалаба ва интиқом) ба анҷом расид. Бори дигар (чун ислоҳ шудед) шуморо бар онҳо ғалаба додем ва ба молу фарзанд мадад кардем ва бар шумораатон афзудем. Агар некӣ кунед, ба худ мекунед ва агар бадӣ кунед, ба худ мекунед. Ва чун ваъдаи дуввум фаро расид, касонеро бар саратон фиристодем, то шуморо (бо изову алам расонидан) ғамгин созанд ва чун бори аввал, ки ба масҷид даромада буданд, ба масҷид дароянд ва ба ҳар чӣ даст ёбанд, нобуд созанд». (Сураи «Исро», оёти 2-7)

Ибни Касир дар китоби «Бидоят ва ниҳоят» зикр намуда аст: «Ин ки Бахтуннаср бо фармони подшоҳи Форс барои тахриб ва барбоди мамлакати Яҳуд бархоста ва Бани Исроил мутафарриқ гашт, дастае аз эшон ба Ҳиҷоз, дастае ба Ясриб, дастаи дигаре ба водиҳои Қуро ва каме аз онон ба Миср фирор намуданд, ки чунин барбодии давлати Яҳудиён аз ҷониби давлати Форс дар санаи (570) қабл аз мелод сурат гирифта буд. (13)

Пас аз бори дуввум барқарор шудани давлати Яҳуд аз байн бурдани ин давлат дар саннаи 70-уми садаи аввали пас аз мелод аз ҷониби Рум сурат гирифта буд, ки чун Сарлашкар ё фармонравои Румон (Титус) ҳайкали Уршлимро вайрон намуд, яҳудиён аз хавфи сиёсати динии давлати Рум фирор намуда, бархе аз онон ба ҷануби ҷазираи Араб, он ҷо ки аҷдодонашон бори аввал фирор намуда буданд, паноҳ бурданд. (14)

Паҳншавии яҳудиён дар атрофи ҷазираи Араб, ки тухми фасодро кошта буданд, ҳанӯз ҳам боқӣ мондааст. Паёмбари Худо (с), ҳамон гуна ки фасоди Қурайшро решакан карда буд, мебоист то ҳамон гуна тухми фасоди Яҳудро бар боди нобудӣ меандохт. Зеро Яҳуд на монанди қавми Од ва Самуд умматест, ки танҳо таърихашон баҳри ибрат ёд шавад, балки вуҷуди онон баҳри пешбурди даъвати Паёмбари Худо (с) ва иқомати давлати имон монанди малахҳо буд, ки мехостанд ин дарахти тавҳидро аз реша барканор намоянд. Агар Қурайш барои муқовамат бар даъвати ислом Каъбаро истихдом менамуд, яҳудиён Тавротро барои ин мақсади ботил истихдом менамуданд. Мисли ин ки бо ҳар василае аз Паёмбари Худо (с) муъҷизот талаб намуда, баҳри тасдиқ намудани рисолат шартҳо мегузоштанд. (15) 
Сураи «Исро» ҷонибе аз кашмакашиҳои миёни давлатҳои Форсу Рум ва Яҳудро тасвир намуда аст ва пас аз он Сураи «Рум» нозил шуда аст, ки ҳамон гуна аз ин кашмакашиҳо зикр менамояд.

Чунончи Худо мефармояд:
«Алиф, лом, мим. Румиён мағлуб шуданд, дар наздиктарин замин (пастарин аз сатҳи баҳр) ва пас аз мағлуб шудан бори дигар ғолиб хоҳанд шуд, дар муддати чанд сол. Фармон, фармони Худост, чи пеш аз пирӯзӣ (ки румиён шикаст хурдаанд) ва чи баъд аз он (ки онҳо пирӯз мегарданд, ки заъфу қудрат ва шикасту пирӯзӣ ҳама озмуни Худост). Ва дар он рӯз (ки румиён пирӯз мегарданд) муъминон шодмон мешаванд, ба ёрии Худо. Худо ҳар касро, ки бихоҳад, ёрӣ мекунад, зеро пирӯзманду меҳрубон аст! Худо ваъда додааст ва ваъдаи худ хилоф накунад, вале бештари мардум намедонанд. Онон ба зоҳири зиндагии дунё огоҳанд ва аз охират бехабаранд». (Сураи «Рум», оёти 1-7).

Мушрикони Қурайш дӯст медоштанд то Форс давлати Румро мағлуб созад, зеро Қурайш ва Форс ҳар ду бутпарастӣ менамуданд ва аммо муъминон дӯст медоштанд, то Рум бар Форс ғолиб ояд, зеро эшон аҳли китоб буданд. Тавре ки муфассирон шартбандии Абӯбакр (р) бо бархе аз мушрикони Қурайш, ки зимни маъракаи мутавақиъаи Форсу Рум намуда буданд, зикр намудаанд ва Қуръони карим нусрат ёфтани Румро бар Форс дар ин сура зикр намуда аст.
Ибни Атия раъйи дигареро зикр намуда аст, ки дар он ҳам бояд тадаббур кард, ки мефармояд: “Наздиктарин таҳлил зимни ин маърака ҳамон аст, ки пирӯз шудани душмани кучактар, (яъне Рум) барои муъминон бартар аз пирӯз шудани душмани бузург, (яъне Форс) аст, зеро чун душмани бузург пирӯз гардад, ҳамон қадар хавф бештар аст. Дар ин маъно низ бояд тааммул кард, ки чӣ тавр Паёмбари Худо (с) мехост, то ин шаръиат ва ҳақиқат бар дигар умматҳо пирӯз гардад ва аммо мушрикони Макка хостори он буданд, ки ӯро бо подшоҳе таслим намоянд, ки ба аз бех кандани Ӯ (с) онҳоро хуш созад.” (16)

11. Аҳамият ва бузургдошти намоз. Дар суннати набавӣ собит гашта аст, ки намоз дар ҳамон шаб, ки Паёмбари Худо (с) ба осмон боло рафта буд, бар муъминон фарз гардонида шуд. Доъиёнро мебояд, то таъкид бар аҳамият ва муҳофизати намоз дошта бошанд, ва ҳамеша аҳамият ва манзилати онро зикр намоянд, чунончи ин рукни ислом дар шаби Меъроҷ бар муъминон фарз гардонида шуд ва Паёмбари Худо (с) қабл аз вафоташ низ охирин васияти хешро бар гузоштани намоз карда буд. (17)

12. Чун аз Паёмбари Худо (с) пурсида шуд: «Худояшро дида аст?». Паёмбари Худо (с) фармуд: “Нӯрест, чӣ гуна бинам онро?” (18)

13. Паёмбари Худо (с) аз хатари бемориҳои иҷтимоӣ зикр намуда, оқибатҳои онро баён фармудаанд, ҳамон гуна ки онҳоро дар шаби Исро ва Меъроҷ мушоҳида намуда буд. Ва аз ҷумлаи чунин амроз ва оқибати он ин аст:

А) Оқибат ва ҷаримаи ғайбат ва ғайбаткунон. Паёмбари Худо (с) мардумонеро дид, ки мурдории буйи бад гирифташударо тановул менамуданд. Ҷабраил (а) гуфт: “инҳо он гурӯҳеанд, ки гушти мардумонро мехӯрданд” . (19)

Б) Оқибати хӯрдани моли ятимон. Паёмбари Худо (с) мардумонеро дид, ки бо лабҳои бузург монанди лабҳои шутур ва дар дастҳояшон пораҳои санги оташин, ки дар даҳони бархе аз мардумон он порчаҳои оташро андохта ва аз нишастгоҳҳояшон берун мешуданд. Ҷибраил (а) Паёмбари Худо (с)-ро огаҳ намуда гуфт: «инҳо касоне ҳастанд, ки бо ситам ва зӯрӣ моли ятимонро мехӯрданд. (20)

В) Хурдани рибо. Паёмбари Худо (с) ба назди қавме омад, ки шикамҳои онҳо монанди хонаҳое буд, ки даруни онҳо морҳое буд, ки аз беруни шикамҳояшон намоён мешуд. Ҷабраил (а) ба Паёмбари Худо (с) гуфт: «инҳо хурандаи рибо(працентхурон) ҳастанд».

Г) Дар ривоёт инчунин уқубати зино ва боздорандаи аз закот ва фитнаангезон ва беиътиноӣ дар амонат низ зикр шуда аст.

Д) Подоши некӯ барои пайкоркунандагон. Паёмбари Худо (с) бар қавме мегузашт, ки як рӯз зироат менамуданд ва рӯзи дигар ҳосил ҷамъ меоварданд, ва ҳарчанд ки ҷамоварӣ менамуданд, ҳосил боз ҳамон гуна ба ҳоли худ бозмегашт. Ҷабраил (а) ба Паёмбари Худо (с) гуфт: “инон, ки дар роҳи Худо пайкор намудагонанд, ки дар роҳи Худо пайкор намудаанд, ҳасанот ва некӯии онҳо ба ҳафтсад маротиба дучанд шуда аст, ва ҳарчи ки аз ин беш инфоқ намудаанд, он захираи беше барои онҳо аст». (21)

14. Аҳамияти Масҷиди Ақсоро дарк намудани саҳобагон. Саҳобагони киром масъулияти худро зимни Масҷиди Ақсо дарк мекарданд. Ва Масҷиди Ақсо, ки зери ҳукми Рум воқеъ шуда буд, дар аҳди Умар ибни Хаттоб озод гардида, то панҷ аср дар амн ва амон зери адолати ислом шӯҳрат ёфт, то он ки салибиҳо пас аз панҷ аср онҷоро зери тасарруфи худ дароварда, тухми фасод коштанд. Пас бори дигар мусалмонон бо раҳбарии Салоҳиддини Аюбӣ Байтулмуқаддасро озод намуданд.

Ин буд таҳлили кӯтоҳе бар ҳодисаи Исро ва Меъроҷ аз китобҳои дар боло зикр гардида. Танҳо банда онҳоро тарҷума ва табақабандӣ намудам. Аслан ончи гуфтем таърих буд на чизи дигар. Ва ончи ин ҷо зикр гардид ба ҳама маълум аст, ки масҷиди Ақсо ватани Исро дар истилои фарзандони нохалафе аз бани Исроил мебошад. Дар фарҷом таманнои ду ракаъат намозро қабл аз вафот дар ин масҷид дорем ва Худо онро насиби мо гардонад омин.Агарчӣ тӯлонӣ шуд мақола вале хостам бештар бароятон масаларо равшантар намоям.

Бо эҳтиром ва самимияти хоса бародари шумо
Муҳаммадиқболи Садриддин

Маъхазҳо ё Сарчашмаҳои истифода шуда:
1. «Тарбиятул қиёдия», 1\447.
2.. «Торихи ислом»-и Ҳамидӣ, 3\41-42.
3. «Торихи ислом»-и Ҳамидӣ,, 3\43.
4. «Сира Набавия саҳиҳа», 1\189.
5. «Алмустафод мин қассасалқуръон лидаъва ва дуъот», 2\91.
6. Тафсири Ибни Касир, 3\23. Тафсири Қосимӣ. 10\189.
7. «Сира Набавия»-и Абӯфорис, саҳ. 213.
8. Сира Набавия»-и Абӯфорис, саҳ,314.
9. Нақл аз «Сираи Набавия»-и Абӯфорис оварда шуда аст.
10. «Сира Набавия»-и Абӯфорис, саҳ. 215.
11. «Раҳиқул махтум»-и Муборакпурӣ, саҳ. 120.
12. Усулул фикр ас-стёси фил Қуръон алмакки, саҳ.149.
13. «Усулул фикр ассиёси», саҳ. 158.
14. Ибни Халдун 2\206.
15. «Усулул фикр ас-сиёси», саҳ. 153.
16. Тафсири пбни Атия, 11\425.
17. “Мустафод мин ал-қасас ал-Қуръон лидаъва ва дуъот», 3\93.
18. Муслим, 178. Тирмизӣ 3278.
19. Аҳмад, 1\257.
20. Ибни Ҳашом дар «Сирати Набавӣ», 2\47.
21. Баззор, 55. «Маҷмаъу завоид», 1\67-72. Мунзирӣдар «Тарғиб ва тарҳиб», 1129.

Сообщение Аз Исро ва Меъроҷ чиро метавон омӯхт ? появились сначала на ISLOH.net.

Нахуст ба тамоми хонандагони гиромӣ ба осмон рафтани Расули арам (с) ки дар сирати мутаҳари он Ҳазрат (с) ва Қуръони карим ба номи “Исро ва меъроҷ” ёд шудааст ин муъҷазаи охирон паёмбари Худо Ҳазрати Муҳаммад (с) ро ба шумо азизон табрик мегӯем ва шоёни зикр аст, ки тибқи як ривоят имшаб яъне 27 раҷаб мутобиқи санадҳое, ки дар даст дорем ҳамон шаби тақдирсоз барои уммати хайруланом “ИСРО ВА МЕЪРОҶ” аст.Аммо ин дақиқ нест,ки ҳатман 27 моҳи Раҷаб ин ҳодиса сурат гирифта бошад.Санадҳои дигареҳам дорем,ки ин ҳодисаро дар 27 Шаввол,дигаре 27 Рабиъулаввал,27 Рамазон чунин даҳ ривояте дорем.Муҳим барои мо имон доштан ва тасдиқ намудани ин ҳодиса аст.Ҳеҷ ибодати муъайяне дар ин шаб бо санади саҳеҳ наомада ва на дар рӯзаш рӯза доштанҳам наомадааст. Ин ҳодисаро ба шумо хонандаи гиромӣ ба тафсил дар ду мақола баён менамоям, мепардозем ба асли воқеа.

Ҳастии Абӯтолиб омили муҳимме барои ҳифозати Паёмбари Худо (с) дар баробари озор ва шиканҷаҳои Қурайш буд, чун Қурайш намехост бо азият кардани Паёмбари Худо (с) аз ҳимояти Абӯтолиб маҳрум бимонад. Аммо бо вафоти Абӯтолиб ин омил аз байн рафт ва озор ва осебҳои ҷисмии зиёде мутаваҷҷеҳи ӯ шуд. Ва ҳамчунин вақте ҳамсари гиромӣ ва давои шифобахши Паёмбари Худо (с), Хадиҷа разияллоҳу анҳо фавт намуд, дар рӯйи замин дигар ӯро ғайр аз Худо касе пуштибон ва таскинбахши дилаш набуд. Пас аз он ки озору шиканҷа бар Паёмбари Худо (с) бештар гардид, роҳи Тоифро пеш гирифт ва аз саркардагони он минтақа ёрию нусрат намудани дини ҳақро талаб намуд, то дини Худо бар ҳамагон иблоғ гардад. Аммо аз онон посухи нописанду ногувор ба ӯ расид ва онҳо боз ба ин амали нангинашон иктифо накарда, назди Қурайш шахсеро фиристоданд, то аз ба Тоиф омадани Муҳаммад (с) ононро огоҳ созад. Қурайшиҳо ба Паёмбари Худо (с) зиштӣ ва бадмуомилагӣ намуданд ва нагузоштанд, ки ӯ озодона вориди Макка гардад. Бинобар ин ӯ зери ҳимояти марди кофире бо номи Мутъим ибни Адий вориди Макка гардид. Паёмбари Худо (с) пас аз даргузашти амакаш Абӯтолиб ва ҳамсари маҳбубаш Хадиҷа разияллоҳу анҳо, ғаму андӯҳаш бештар гардид ва он солро соли пурғаму андӯҳ номид.

Пас аз ин ҳама нохушиҳо Парвардигораш, ӯро ба муъҷизаи Исро ва Меъроҷ ноил гардонид. Ва ҳадаф аз ин муъҷизаи бузург дар чанд нукта равшан мегардад, ки иборатанд аз:
— Худои бузург Паёмбарашро муяссар гардонид, ки аз мазоҳири бузурги қудрати Парвардигораш огоҳ шавад ва қалбаш бештар итминон ва дилгармӣ пайдо кунад, тавре Худо бар Мӯсо (а) аҷоиби қудрат ва тавонои Худро нишон дода буд, ки мефармояд:

«Эй Мӯсо, он чист ба дасти ростат? Гуфт: «Ин асои ман аст. Бар он такя мекунам ва барои гӯсфандонам бо он барг мерезонам. Ва маро бо он (асо) корҳои дигаре ҳам ҳаст». Гуфт: «Эй Мӯсо, онро бияфкан». Бияфкандаш. Ногаҳон море шуд, ки мехазид. Гуфт: «Бигираш ва матарс. Бори дигар онро ба сурати нахустинаш бозмегардонем. Дасти хеш дар бағал кун, бе ҳеҷ айбе сафед берун меояд. Ин ҳам мӯъҷизаест дигар…»
(Сураи Тоҳо,оятҳои 17-22)

Пас аз он, ки Мӯсо (а) мӯъҷизоти Парвардигорашро дид,боз Худованд фармуд:
«…то оятҳои бузургтари худро ба ту бинамоёнем ».
(Сураи Тоҳо,ояти 23)

Натиҷаи Исро ва Меъроҷ ин буд, ки Худо паёмбарашро аз ин нишонаҳо ва оятҳои муждаҳиданда, ки шумораи онҳо зиёд буданд, огоҳ созад, то муқаддимае барои ҳиҷрат ва бузургтарин рӯёрӯи бо куфр ва гумроҳӣ ва табоҳӣ дар тӯли таърих бошад ва аз ҷумлаи ин нишонаҳо метавон рафтани ба Байтулмуқаддас, уруҷ ба осмонҳо, дидор аз олами пинҳон, ки паёмбарон ба имон овардани ба он даъват мекарданд, дидор бо фариштагон, дидани манзараҳои биҳишту дӯзах, намунаҳое аз неъмат ва азоб ва ғайраҳо ишорат намудааст.

Дар сураи «Исро» аз ин сафар ва дар сураи «Наҷм» аз Меъроҷ сухан ба миён омада, ҳикмат аз сафари Исро дар сураи «Исро» дар таҳти ин оят баён шудааст.
«… то баъзе аз оёти Худро ба ӯ бинамоем…»
(Сураи Исро, ояти 1)

Ва ҳикмати Меъроҷ дар сураи «Наҷм» дар зимни ин оят омада, ки Худованд фармудааст:
«Албатта, порае аз оёти бузурги Парвардигорашро бидид».
(Сураи Наҷм, ояти 18)

Аз воқеаи Исро ва Меъроҷ метавон ба донишҳо ва асрор ва нуктаҳои зиёде омӯхт.

Устод Абӯлҳасан Надавӣ мегӯяд: «Исро ва Меъроҷ танҳо ҳодисае набуд, ки Паёмбари Худо (с) дар он нишона ва оёти бузурги Паравардигорашро дида буд ва малакути осмонҳо ва замин ба сурати ошкор барои ӯ вонамуд гашта бошад, балки ин сафари асроромези набавӣ ҳадафҳои дақиқ ва амиқ ва далолатҳои ҳакимона ва нукоти шигифтангезеро дар бар дошт. Он ду сураи муборака («Исро» ва «Наҷм»), ки дар шаъни мубораки Паёмбари Худо (с) нозил шудаанд, эълом медоранд, ки Муҳаммад саллаллоҳу ъалайҳи ва салам набии қиблатайн ва имоми машриқайну мағрибайн, вориси паёмбарони гузашта ва имоми пасомадагон аст. Дар сафари меъроҷ, шаҳри «Макка» бо шаҳри «Қудс» ва масҷид ал-Ҳаром бо масҷид ал-Ақсо пайванд ёфт ва дигар паёмбарон пушти сари ӯ намоз гузоштанд. Ин воқеа дар ҳақиқат эъломи ин матлаб буд, ки рисолати Муҳаммад (с) фарогир ва имоматаш ҷовидон ва таолими ӯ инсонсоз аст ва салоҳияти роҳбарии башарро дар ҳар замону макон доро мебошад ва ин сураи мубораки Исро шахсияти Паёмбари Худо (с)-ро ба увони фарди баргузидае мушаххас намуд ва имомат ва роҳбарии ӯро тавсиф кард ва ҷойгоҳи умматеро, ки Паёмбари Худо (с) дар миёни онҳо мабъус шуд ва онон ба ӯ имон оварданд, онро низ баён намуд ва нақш ва рисолати ин умматро, ки дар ҷаҳон ва дар миёни миллатҳо мумтоз мебошад, бозгӯ кард.» (1)

Қиссаи Исро ва Меъроҷ ва зикри он дар ҳадисҳои набавӣ.
Аз Анас ибни Молик (р) омада аст, ки мегӯяд: «Паёмбари Худо (с) фармуд: «Буроқ оварда шуд ва он ҳайвоне аст сафедрангу дароз, ба андозаи миёни хару хачир, ки гомашро то мунтаҳои диданаш мегузорад ва ман бар он савор шудам, то ин ки ба Байтулмуқаддас омадам ва онро ба ҳалқае дар Байтулмуқаддас бастам, ҳамон ҳалқае, ки паёмбарон савориҳояшонро бар он мебанданд. Сипас вориди масҷид шудам ва дар он ду ракъат намоз хонда, сипас берун омадам. Ҷабраил (а) зарфе пур аз шароб ва зарфе пур аз шир назди ман овард ва ман ширро интихоб кардам. Ҷабраил (а) гуфт: «Фитрат»-ро, яъне пойдорӣ ва исломро интихоб намудӣ. (2)

Ва дар ҳадиси Молик ибни Саъсаъа омада, ки Набии Худо (с) дар мавриди ҳодисаи шаби Исро ба ӯ чунин гуфт: «Дар ҳоле, ки дар ҳарими Каъба (ва ё шояд гуфтааст, ки дар Ҳиҷр) ба паҳлӯ хобида будам, шахсе омад ва аз ин ҷо то ин ҷоро чок намуд (ровӣ мегӯяд, ишора аз зери гулӯ то зери ноф аст) ва қалби маро берун овард ва баъд аз он ташти тиллоинеро, ки пур аз имон буд бароям оварданд ва қалбамро шустушӯ доданд ва баъд аз он, ки (аз имону ҳикмат) пур гардид, дубора онро ба ҷояш гузоштанд.

Баъд аз он савории сафедеро, ки аз хачир хурдтар ва аз хар бузургтар буд оварданд (ровӣ мегӯяд, ин ҳамон Буроқ аст) ва чун ба он савор шудам ва ба ҳаракат даромад, қадамҳояшро дар интиҳои биниши назараш мегузошт ва ҳамин тавр маро Ҷабраил (а) бурд ва то осмони дунё расидем.
Вақте Ҷабраил (а) аз муҳофизон ва нигаҳбонони осмон хост, ки вурудгоҳи осмонро барои мо боз кунанд. Гуфта шуд: Кист он ҷо ? Ӯ ҷавоб дод: Ҷабраил (а). Гуфта шуд: ҳамроҳат кист? (Ровӣ мегӯяд: ин суолро аз он ҷиҳат карданд, ки барои фариштагон дар он шаб нуронияти дигаре зоҳир шуда буд ва дарк карда буданд, ки Ҷабраил (а) танҳо нест). Ӯ гуфт: Муҳаммад (с) аст. Гуфта шуд: Магар касеро ба талабаш фиристода шудааст? (Ровӣ мегӯяд, ки раванди гуфту шунид чунин иҷоб мекард, ки онҳо бипурсанд: Муҳаммад (с) кист? Вале чун барои онҳо гуфта шуда буд, ки дар вақте аз вақтҳо Муҳаммад (с) ба ин ҷо меояд, онҳо аз омадани Расули Худо (с) тааҷҷуб накарданд, балки тааҷҷуби фариштагон аз вақти омадани Расули Худо (с) буд, ки оё алакай хотамул анбиё мабъус шуд?.) Ҷабраил (а) гуфт: Бале. Гуфта шуд: Хуш омадед ва сафо овардед. Ба мо иҷозаи вуруд шуд ва чун ворид шудем Одам (а)-ро дидам. Ҷабраил (а) гуфт: ин падари ту Одам (а) аст бо ӯ салом кун. Чун ман ба ӯ салом гуфтам ҷавоби саломамро дод ва гуфт: Марҳабо эй фарзанди солеҳ ва эй паёмбари некӯсират, хуш омадед!
Баъд аз он маро ба осмони дуввум бурд. Ҷабраил (а) боз аз муҳофизон ва нигаҳбонони осмон хост, ки вурудгоҳи осмонро барои мо боз кунанд. Гуфта шуд: Кист он ҷо ? Ӯ ҷавоб дод: Ҷабраил (а) аст. Гуфта шуд: Ҳамроҳат кист? Ӯ гуфт: Муҳаммад (с) аст. Гуфта шуд: Магар касеро ба талабаш фиристода шудааст? Ҷабраил (а) гуфт: Бале. Гуфта шуд: Хуш омадед ва сафо овардед. Ба мо иҷозаи вуруд шуд ва чун ворид шудем, Исо (а) ва Яҳё (а)-ро, ки ҳарду бо ҳам писархола мебошанд онҷо дидам. Ҷабраил (а) гуфт: Инҳо Исо (а) ва Яҳё (а) мебошанд, ба онҳо салом деҳ. Ба онҳо салом кардам ва онҳо ҷавоби саломамро дода гуфтанд: Марҳабо эй бародари солеҳ ва эй паёмбари некӯсират, хуш омадед!

Баъд аз он Ҷабраил (а) маро бо худ бурд ва то ба осмони саввум расидем ва он ҷо ҳам хост, ки даромадгоҳро бикушоянд. Гуфта шуд: Кист он ҷо ? Ӯ ҷавоб дод: Ҷабраил (а). Гуфта шуд: Ҳамроҳат кист? Ӯ гуфт: Муҳаммад (с) аст. Гуфта шуд: Магар касеро ба талабаш фиристода шудааст? Ҷабраил (а) гуфт: Бале. Гуфта шуд: Хуш омадед ва сафо овардед. Ба мо иҷозаи вуруд шуд ва чун ворид шудем, он ҷо Юсуф (а) буд.

Ҷабраил (а) гуфт: ин Юсуф (а) аст бар ӯ салом бидеҳ. Бар ӯ салом гуфтам ва ӯ ҷавоби саломро гардонида гуфт: Марҳабо эй бародари солеҳ ва эй паёмбари некӯсират, хуш омадед! Баъд аз он маро бо худ бурд ва то ба осмони чаҳорум расидем ва он ҷо ҳам хост, ки даромадгоҳро бароямон бикушоянд. Гуфта шуд: Кист он ҷо ? Ӯ ҷавоб дод: Ҷабраил (а) аст. Гуфта шуд: Ҳамроҳат кист? Ӯ гуфт: Муҳаммад (с) аст. Гуфта шуд: Магар касеро ба талабаш фиристода шудааст? Ҷабраил (а) гуфт: Бале! Гуфта шуд: Хуш омадед ва сафо овардед. Ба мо иҷозаи вуруд шуд ва чун ворид шудем, он ҷо Идрис (ъ)- ро вохӯрдем ва Ҷабраил (а) гуфт: ин Идрис (ъ) аст бар ӯ салом бидеҳ ва ман ба ӯ салом додам ва ӯ ҷавоби саломро баргардонида гуфт: Марҳабо, хуш омадед эй бародари солеҳ ва эй паёмбари некӯсират!

Баъд аз он маро бо худ бурд ва то ба осмони панҷум расидем ва он ҷо ҳам хост, ки даромадгоҳро бароямон бикушоянд. Гуфта шуд: Кист он ҷо ? Ӯ ҷавоб дод: Ҷабраил (а) аст. Гуфта шуд: Ҳамроҳат кист? Ӯ гуфт: Муҳаммад (с) аст. Гуфта шуд: Магар касеро ба талабаш фиристода шудааст? Ҷабраил (а) гуфт: Бале. Гуфта шуд: Хуш омадед ва сафо овардед. Ба мо иҷозаи вуруд шуд ва чун ворид шудем, он ҷо Ҳорун (ъ)- ро вохӯрдем ва Ҷабраил (а) гуфт: ин Ҳорун (ъ) аст бар ӯ салом бидеҳ ва ман ба ӯ салом додам ва ӯ ҷавоби саломро баргардонида гуфт: Марҳабо, хуш омадед эй бародари солеҳ ва эй паёмбари некӯсират!

Баъд аз он Ҷабраил (а) маро бо худ бурд ва то ба осмони шашум расидем ва он ҷо ҳам хост, ки даромадгоҳро бароямон бикушоянд. Гуфта шуд: Кист он ҷо ? Ӯ ҷавоб дод: Ҷабраил (а). Гуфта шуд: Ҳамроҳат кист? Ӯ гуфт: Муҳаммад (с) аст. Гуфта шуд: Магар касеро ба талабаш фиристода шудааст? Ҷабраил (а) гуфт: Бале. Гуфта шуд: Хуш омадааст ва сафо овардааст. Ба мо иҷозаи вуруд шуд ва чун ворид шудем, он ҷо Мусо (ъ)-ро вохӯрдем ва Ҷабраил (а) гуфт: ин Мусо (ъ) аст бар ӯ салом бидеҳ ва ман ба ӯ салом додам ва ӯ ҷавоби саломро баргардонида гуфт: Марҳабо, эй бародари солеҳ ва эй паёмбари некӯсират, хуш омадед!
Чун аз наздаш гузаштам дидам, ки ба гиря даромад. Касе аз сабаби гиряаш пурсид. Гуфт: Сабаби гиряам он аст, ки баъд аз ман паёмбаре мабъус шуда, ки уммати ӯ бештар аз уммати ман вориди Ҷаннат мешаванд.

Баъд аз он ӯ маро бо худ бурд ва то ба осмони ҳафтум расидем ва он ҷо ҳам хост, ки даромадгоҳро бароямон бикушоянд. Гуфта шуд: Кист он ҷо ? Ӯ ҷавоб дод: Ҷабраил (а) аст. Гуфта шуд: Ҳамроҳат кист? Ӯ гуфт: Муҳаммад (с) аст. Гуфта шуд: Магар касеро ба талабаш фиристода шудааст? Ҷабраил (а) гуфт: Бале. Гуфта шуд: Хуш омадааст ва сафо овардааст. Ба мо иҷозаи вуруд шуд ва чун ворид шудем, он ҷо Иброҳим (ъ)-ро вохӯрдем ва Ҷабраил (а) гуфт: ин Иброҳим (ъ) аст бар ӯ салом бидеҳ ва ман ба ӯ салом кардам ва ӯ ҷавоби саломро баргардонида гуфт: Марҳабо, хуш омадед эй фарзанди солеҳ ва эй паёмбари некӯсират!

Баъд аз он Сидратулмунтаҳо бароям ошкор гардид (яъне: аз ҳамаи чизҳое, ки онҷо буд ба таври комил бохабар гардидам ва мегӯянд, ки ҳатто малоик аз он иттилоъ надоранд). Меваҳои дарахтонашро мисли хумҳои минтақаи Ҳиҷр (номи минтақае аст, байни Макка ва Мадина, ки бо хумҳояш машҳур гаштааст) дидам ва баргҳои дарахтонашро монанди гӯши фил ва дар он чаҳор наҳри равон, ду наҳри таҳтонӣ ва ду наҳри фавқонӣ аст.

Аз Ҷабраил (а) пурсидам, ки ин наҳрҳо чист? Гуфт: ин ду наҳри таҳтонӣ наҳрҳое аст, ки ба Ҷаннат мераванд (яке ба номи Кавсар ва дигаре ба номи Салсабил) ва ин ду наҳри фавқонӣ наҳрҳои Нил ва Фурот аст.

Баъд аз он Байтулмаъмур бароям ошкор гардид, ки дар он ҳама рӯза ҳафтод ҳазор малак дохил мегардад (дар як ҳадиси дигаре омада, ки аз ин ҳафтод ҳазор фаришта, ки ба он ҷо дохил мегарданд чун хориҷ мешаванд, дигар то дунё ҳаст барои онҳо навбати воридшавӣ ба онҷо намерасад), баъд аз он дар се зарф бароям шаробу шир ва асал оварданд ва ман аз он се зарф зарфи ширро интихоб намудам. Ҷабраил (а) гуфт: ин ҳамон дини ислом аст, ки дини ту ва дини умматат мебошад.

Баъд аз он барои ман дар ҳар рӯз панҷоҳ намоз фарз гардид ва чун баргашта ба Мусо (а) расидам, ӯ гуфт: Ба Худо қасам уммати ту тавон ва тоқати панҷоҳ намозро дар ҳар шабонарӯз надорад, чун ман пеш аз ту мардумро таҷриба кардам ва бо бани Исроил бисёр бархурд доштам. Ту ба сӯи Парвардигорат баргард ва аз Ӯ таоло бихоҳ то бар умматат тахфифу сабукӣ ато намояд. Ман назди Парвардигорам баргаштам ва Ӯ таоло даҳ намозро аз ман соқит намуд. Ман назди Мусо (а) баргаштам ва ӯ ҳамон суҳанҳои пештар гуфтаашро бароям такрор намуд ва аз ман хост то назди Парвардигорам баргардам. Чун ман дубора назди Парвардигорам баргаштам, Ӯ таоло боз даҳ намози дигарро аз ман соқит намуд. Ва ҳамин тавр бори сеюму чаҳорум чун назди Мусо (а) омадам, ӯ бо ҳамон услуби пештара маро назди Парвардигорам барои тахфиф баргардонид ва ман ҳам назди Парвардигорам баргашта ва аз Ӯ таоло тахфиф пурсидам ва Ӯ таоло даҳ намозӣ бист вақт намози дигарро бароям тахфиф намуд ва ҳамин тавр дар ҳар шабонарӯз маъмур ба адои даҳ намоз гардидам. Вақте назди Мусо (а) омадам, ӯ боз ҳамон суханҳои аввал гуфтаашро такрор намуд ва маро барои баргаштан ва тахфифпурсӣ баргардонид ва ман чун аз Парвардигорам тахфиф пурсидам, маъмур ба адои панҷ вақт намоз гардидам. Боз назди Мусо (а) омадам ва ӯ пурсид, ки натиҷа чӣ шуд ва ман гуфтам, ки маъмур ба адои панҷ вақт намоз гардидам. Мусо (а) бароям тавсия дод, ки боз ҳам назди Парвардигорам баргардам ва тахфиф пурсам, чунки ӯ аз таҷрибаи бо бани Исроил ҳосил кардааш фикр мекунад, ки уммати ман тавони дар ҳар шабонрӯз адо кардани панҷ вақт намозро надорад. Паёмбари Худо (с) мефармоянд: Он қадар аз Парвардигорам талаби тахфиф намудам, ки (аз талаби тахфифи бештар) ҳаё мекунам ва ба он чӣ, ки фарз аст розӣ ҳастам ва таслими ҳукми Ӯ таоло мебошам.

Ва чун аз он ҷо гузаштам, нидое омад, ки фаризаамро муаккад сохтам ва бар бандагонам тахфиф намудам.
Ҳодисаи Исро ва Меъроҷ як сол қабл аз ҳиҷрати Паёмбари Худо (с) сурат гирифт.

Қозӣ Аёз дар китоби «Шифо» онро чунин овардааст:
Чун Паёмбари Худо (с) аз ин сафари муборакаш боз гашт, қавмашро огоҳ намуд ва дар маҷлисе, ки он ҷо Мутъим ибни Адий, Амр ибни Ҳишом ва Валид ибни Муғира ҳузур доштанд, гуфт:

«Ман имшаб намози хуфтанро дар ин масҷид гузоштам ва шабонгоҳ ба Байтулмуқаддас рафтам, он ҷо бо гурӯҳе аз анбиё аз ҷумла, Иброҳим, Мусо ва Исо ъалайҳиму-с-салом намоз гузорида, бо онҳо сухан гуфтам».
Амр ибни Ҳишом масхараомезона гуфт: «Чӣ гунагии шаклу шамоили ононро барои мо васф намо!». Паёмбари Худо (с) гуфт:

«Исо (а) марди миёнақад, шонапаҳн, соҳиби мӯйи дароз ва сафедпӯсти моил ба сурхӣ буд, гӯё Урва ибни Масъуди Сақафӣ бошад. Аммо Мусо (а) бошад марди қадбаланди тануманд буда, дандонҳои суфтаи ба ҳам часпида ва лабҳои ба чеҳрааш муносиб дошт ва хашмрӯ ба назар меомад. Ва савганд ба Худо, ки аз рӯи ахлоқ ва офариниш аз ҳама монандтарин ба ман Иброҳим (а) буд». Гуфтанд: «Эй Муҳаммад! Байтулмуқаддасро барои мо васф намо!». Паёмбари Худо (с) фармуд:
«Он ҷо ман дар шаб ворид шудам ва дар торикии шаб берун омадам.»

Дар ин ҳангом Ҷабраил (а) сурат ва нақшаи шаҳри Байтулмуқаддасро дар болаш барои Паёмбари Худо (с) вонамуд сохт ва ӯ ба васф кардани он шуруъ намуда гуфт: «Дарвозае аз он ба чунин шакл дар чунин мавзеи он воқеъ аст ва дар чунин мавзеи он дарвозае ба чунин шакл аст». Сипас онон аз Паёмбари Худо (с) дар мавриди корвони тоҷирони худ пурсиданд. Паёмбари Худо (с) ба онон гуфт: «Аз канори корвони бани фалон гузаштам, онҳо дунболи шутури гумшудае мегаштанд ва ман назди борҳои онон наздик шудам ва ҳеҷ кас дар он ҷо набуд ва дидам, ки он ҷо зарфе пур аз об аст ва ман аз он нӯшидам, шумо аз онҳо дар ин маврид бипурсед!». Гуфтанд: «Савганд ба Худо! Ин нишонаи хубе аст. Сипас Паёмбари Худо (с) дар суханаш идома дода гуфт: «Ба корвони бани фалон расидам ва шутурон бо дидани ман гурехтанд ва шутури наринаи сурхе хобида буд ва бар он ҷуволҳое буд, ки бо торҳои сафед дӯхта шуда буд, намедонам шутури шикаста буд ё не? Аз онҳо дар ин бора бипурсед». Гуфтанд: «Ин низ нишонаи хубе аст». Ва боз Паёмбари Худо (с) фармуд: «Сипас назди корвони бани фалон аз Танъим расидам, ки шутури наринаи сафедранге, ки сиёҳӣ низ дар он дида мешуд, пешопеши корвон дар ҳаракат буд ва инак ҳам аз он сӯи он теппа назди шумо хоҳад расид». Валид ибни Муғира гуфт: «ӯ ҷодугар аст». Чун дар паи таҳқиқи он чӣ, ки Паёмбари Худо (с) гуфта буд, баромаданд ва ба ҳақиқат ва дуруст будани он пай бурданд ӯро ба ҷодугарӣ муттаҳам карданд ва гуфтанд: «Валид ибни Муғира рост мегӯяд». (3)

Ин воқеа барои бархе аз касоне, ки имон оварда буданд ва даъвати ҳақро тасдиқ карда буданд, озмоише буд. Чунончӣ баъзе муртад шуданд ва бархе аз мардумон назди Абӯбакри Сиддиқ омаданд ва гуфтанд: «Дидед, ки ёри ту чӣ мегӯяд? Иддао дорад, ки ӯ имшаб ба Байтулмуқаддас рафта аст!».
Абӯбакр (р) гуфт: «Оё ӯ ин суханро гуфта аст?». Гуфтанд: «Бале!». Гуфт: «Агар ин суханро гуфта бошад, рост гуфта аст!». Гуфтанд: «ӯро бовар мекунӣ, ки имшаб ба Байтулмуқаддас рафта ва боз пеш аз субҳ аз он ҷо баргашта аст?!».

Абӯбакр (р) гуфт: «Бале, ман ӯро аз ин ҳам бештар бовар мекунам, ки ӯро аз осмон ҳар шабу рӯз хабар меояд». Аз ин рӯ Абӯбакр (разияллоҳу анҳу) Сиддиқ ном гирифт… (4)

Идомаи матлаб 
ҳикмати Исро ва Меъроҷ аст, 
хонадаи гиромӣ!!!
Муҳаммадиқболи САДРИДДИН

Маъхазҳо: Сарчашмаҳои истифода шуда
1. Ал-асосу фи-с-сунна, Саъид Ҳавӣ, ҷ.1, саҳ. 291-292.
2. Муслим, 162.
3. Маҷмаъу-з-завоид, 75-76. Ибни Ҳишом дар Сирати Набавия, 2\11.
4. Ҳоким, 3\62

Сообщение Исро ва Меъроҷ появились сначала на ISLOH.net.

Абӯбакр ибни Абуқуҳофа куния Сиддиқ соли 573 мелоди дар макка таваллуд шудааст.Дар рӯзи 23 августи соли 634 мелоди дар мадинаи мунаввара вафот намуданд.Се духтар ва се писар доштанд.
Духтарон: Ойшаи Сиддиқа,Асмоа,Умми Кулсум.
Писарон: Муҳаммад,Абдуллоҳ,Абдурраҳмон

Оишаи Сиддиқа разияллоҳу анҳо мегўяд: «Абўбакр (р) дар як рўзи сард, обтанӣ кард ва пас аз он понздаҳ рўз таб намуд ва бемор шуд ва чун наметавонист ба масҷид биравад, Умар (р)-ро имоматии қавм баргузид. Мардум барои аёдати Абўбакр (р) меомаданд ва Усмон (р) беш аз ҳама дар давраи бемории Абўбакр (р) ба диданаш меомад”.Ҳангоме ки бемории Абўбакр (р) шадид шуд, ба ў гуфтанд: Оё бароят табиб биёварем?
Абўбакр (р) фармуд: «Маро дида ва гуфтааст, ки ман ҳар коре, ки бихоҳам, анҷом медиҳам.» 
Оиша разияллоҳу анҳо мегўяд: Абўбакри Сиддиқ (р) фармуд: «Нигоҳ кунед ва бубинед, ки аз замоне ки ба хилофат расидаам, чӣ қадар дар мол ва дороии ман, афзуда шуда ва онро ба ҷонишини ман бозпас диҳед.» Баррасӣ кардем ва дидем, ки як ғуломи судонӣ, ки парастори бачаҳояш буда ва як шутур, ки дар обёрии боғаш аз он истифода мекарда, дар ин муддат ба дороияш афзуда шудааст. Онҳоро пеши Умар (р) фиристодем. Умар (р) онҳоро дар ҳисоби байтулмол манзур кард ва дар ҳоли гиря фармуд: «Худо Абўбакрро раҳмат кунад. Ў касонеро, ки пас аз ў ўҳдадори умур бошанд, ба заҳмат андохт”.
Оиша разияллоҳу анҳо мефармояд: Дар бемории вафоти Абўбакр (р) бар болинаш ҳозир шуда ва чун дидам ки ў, дар ҳолати кандани ҷон аст ва нафас дар сина дорад, гуфтам:
«Қасам мехўрам, ки чун ҷони ҷавонмард ба гулўяш расад ва синааш танг шавад, молу сарват ҳеҷ суде надорад.»
Оиша разияллоҳу анҳо меафзояд: Абўбакр (р) тавре ба ман нигарист, ки гўё хашмгин аст ва сипас фармуд: «Эй модари мўъминон! ин тавр нест. Балки фармудаи Худованд, ҳақ ва росттар аст ки:

Яъне: «Сакарот ва сахтиҳои мавт (саранҷом фаро мерасад ва) ҳақиқатро ба ҳамроҳ меоварад (ва саҳнаҳои сахти охиратро каму беш ба шумо нишон медиҳад ва) ин, ҳамон чизе аст, ки аз он мегурехтӣ.»
( Сураи Қоф,ояти19)
Абўбакр (р) сипас фармуд: «Ман ҳеҷ як аз афроди хонаводаамро ба андозаи ту дўст надорам ва қаблан фалон нахлистонро ба ту бахшидаам. Аммо инак дар бораи ин боғ дар андешаам ва мехоҳам онро ҳам ҷузви мерос манзур кунӣ.» Оиша разияллоҳу анҳо гуфт: Бошад ва сипас боғи эҳдоии падарашро дар моли мерос қарор дод. Абўбакр (р) илова бар ин фармуд: «Ман аз замоне, ки ўҳдадор умури мусулмонон шудаам, ҳеҷ дирҳам ва диноре аз эшон нахўрдаам. Балки аз боқимондаи хўроки эшон мехўрдам ва хашинтарин либосро мепўшидам. Аз амволи умумӣ, чизе ҷуз ин ғиломи ҳабашӣ, ин шутур ва ин қатифа, пеши ман нест. Инҳоро пас аз вафотам, ба Умар таҳвил бидеҳ.» Оишаи Сиддиқа разияллоҳу анҳо пас аз вафоти Абўбакр (р), ғулом, шутур ва қатифаро пеши Умар (р) фиристод ва чун қосиди Оиша, онҳоро ба Умар (р) таҳвил дод, Умари Форуқ (р) ба шиддат гирист ва се бор фармуд: «Худо Абўбакрро раҳмат кунад. Ў ҷонишинони худро ба заҳмат андохт.» Дар ривояте омадааст: Абўбакр (р) дар бемории вафоташ фармуд: «Ман аз байтулмол шаш ҳазор дирҳам барои худ (ба унвони ҳуқуқе, ки бароям таин шуда буд,) ҳазина кардаам ва боғе дар фалон ҷо дорам.» Пас аз вафоти Абўбакр (р) ин моҷароро барои Умар (р) бозгў карданд. Умар фармуд: «Худо Абўбакрро раҳмат кунад. Ў дўст дошт, ки пас аз худ, барои ҳеҷ кас ҷои қилу ва қоле ба ҷо нагзорад.»

Оре! Аз он чи гузашт, мизони таваҷҷўҳи Абўбакри Сиддиқ (р) нисбат ба байтулмол ва амволи умумӣ, намоён мешавад. Абўбакри Сиддиқ (р) бо он ки барои расидгӣ ба умури мусулмонон ногузир шуд даст аз кор ва тиҷораташ бадорад, боз ҳам ба таъмини ҳазинаҳои зарўриаш аз байтулмол дар ҳадди рафъи гуруснагӣ ва пўшиши соддае, ки баданашро бипўшонад, басанда кард ва дар ин ҳол чунон хадамоте ба мусулмонон ироа дод, ки ҳеҷ хазонае, қодир ба анҷом ва ба иборате пардохти ҳазинаҳои чунон хадамоте нест. Абўбакр (р) ба ҳангоми вафоташ, ки миқдори андаке аз амволи умумиро дар ихтиёр дошт, дастур дод, онро ба таври комил ба хазонаи мусулмонон рад кунанд то сабукбор ва осудахотир ба дидори Худояш биравад ва танҳо тақвои Илоҳӣ ва имоне комил, тушаи сафараш бошад. Қатъан ин амалкарди Абўбакри Сиддиқ (р), омўзае барои хирадмандон аст.

Ин ки Абўбакри Сиддиқ (р) дар баробари мизони бардошташ аз байтулмол, замини шахсии худро ба ҳисоби амволи умумӣ манзур кард, нишонаи зуҳд ва тақвопешагии вай мебошад, ки мехост ба дур аз дунёталабӣ ва ҳар манфиати гетиёна ва танҳо ба ризое Худои Мутаол, ба умури мусулмонон расидагӣ кунад.

Бемории Абўбакри Сиддиқ (р) муддати понздаҳ рўз тўл кашид то ин ки рўзи душанбе 22 ҷимодиюс-сонӣ сипарӣ шуд ва шаби сешанбе фаро расид. Абўбакр (р) аз Оиша разияллоҳу анҳо пурсид: «Расули Худо (с) дар чӣ рўзе вафот карданд?» Оиша разияллоҳу анҳо посух дод: «Рўзи душанбе.» Абўбакр (р) ибрози умедворӣ кард, ки ҳамон шаб ба дидори ҳақ биравад ва сипас пурсид: «Расули Худо (с)-ро дар чӣ кафан кардед?» Оиша фармуд: «Расули Худо (с)-ро дар се порчаи сафед, ки бофти Яман буд, кафан карданд ва пероҳану амомае дар он набуд.» Абўбакр (р) фармуд: «Ин ҷомаамро бубин. Онро шуста ва ду порчаи дигар ба он изофа кун.» Ба Абўбакр (р) гуфтанд: «Инак Худои Мутаол, фарохии неъмат додааст. Шуморо дар порчаҳои нав кафан мекунем.» Абўбакр (р) дар посухи ин пешниҳод фармуд: «Шахси зинда барои нигаҳдорӣ аз худ, ба либоси нав ва ҷадид, ниёзмандтар аст. Чунки мурда, чиркин шуда ва мепўсад ва (ниёзе ба либоси нав надорад.)» Абўбакр (р) васият кард, ки ҳамсараш Асмо бинти Умайс ўро ғусл диҳад ва дар канори қабри Расули Худо (с) ўро дафн кунанд. Охирин сухани Абўбакр (р) ин буд: «Худоё! Маро мусулмон бимирон ва ба некўкорон мулҳақ фармо.»

Мадина ки аз вафоти Абўбакри Сиддиқ (р) зарба хўрда буд, аз замони вафоти Расули Худо (с) чунон ғам ва андўҳе ба худ надида ва лабрез аз ғаму андўҳ шуда буд. Алӣ ибни Абўтолиб (р) дар ҳоле, ки гиря мекард ва калимаи истирҷоъ бар забонаш буд, ба хонаи Абўбакр (р) рафт ва фармуд:

«Эй Абўбакр! Худо туро биёмурзад. Ту рафиқ ва мунси Расули Худо (с) будӣ. Ту дилором ва мавриди эътимоди Расули Худо (с) будӣ ва он Ҳазрат (с) розашро бо ту дар миён мегузошт ва аз ту назар мехост. Ту холисонатар ва пеш аз ҳама мусулмон шудӣ ва имону яқинат, аз ҳама маҳкамтар буд. Беш аз ҳама худотарс ва диндор будӣ. Ту бештар ва беҳтар аз ҳама Расули Худо (с)-ро ҳамроҳӣ кардӣ ва ба хотири Ислом, сахтиҳои зиёде кашидӣ. Маноқибу фазоили ту аз ҳама бештар аст ва ҷойгоҳат, рафеъ ва волотар аз ҳамагон. Роҳу равиши ту, аз роҳҳо ва шевааҳои дигар мусулмонон, ҳаммонандӣ ва шабоҳати бештаре ба раҳнамудҳои Расули Худо (с) дорад ва манзалату мақомат дар пеши Расули Худо (с) аз ҳама фаротар буд. Худои Мутаол, ба ту подош неке аз тарафи Расули Худо (с) ва Ислом, иноят кунад. Чунки ту дар замоне Расули Худо (с)-ро тасдиқ кардӣ, ки мардум такзибаш карданд ва барои он Ҳазрат (с) ба манзалаи гўш ва чашм будӣ. Аллоҳ (ҷ) туро дар Қуръон, сиддиқ ва ростгў номид ва фармуд:

«Касоне, ки ҳақиқат ва садоқатро (аз сўи Худо бо худ) оварда ва касоне, ки ҳақиқат ва садоқат (-и таблиғшуда аз сўи паёмбарон)-ро тасдиқ кардаанд, парҳезкорони воқеӣ ҳастанд.» (Сураи Зумар, ояти 33)

Ту дар он замон ки мардум бухл варзиданд, Расули Худо (с)-ро бо амволат ёрӣ расондӣ ва ба он гоҳ, ки мардум аз ёрии ў худдорӣ карда ва нишастанд, ту ба ҳамроҳи он Ҳазрат (с) дар баробари сахтиҳо истодӣ ва дар шароити сахт, ба беҳтарин шакл, ўро ҳамроҳӣ намудӣ. Ту дар сафари ҳиҷрат бо Расули Худо (с) ҳамроҳ шудӣ ва он гоҳ, ки дар ғор будед, сакина ва оромиш нозил шуд. Ту ҷонишини хубе барои Расули Худо (с) дар дифоъ аз дин ва расидагӣ ба умури уммат будӣ ва ҳангоми иртидод ва аз дин баргаштани мардум, ба беҳтарин шакл, хилофат кардӣ ва тавре умурро сару сомон додӣ, ки халифа ва ҷонишини ҳеҷ паёмбаре, чунон амалкарде надоштааст. Замоне ки саҳоба (р) сустӣ карданд, ту ба по хостӣ ва ба ҳангоми сустӣ ва заъфашон, қавӣ ва қудратманд зоҳир шудӣ ва роҳи Расули Худо (с)-ро маҳкам ва устувор паймудӣ. Ту ҳамон гуна, ки Расули Худо (с) дар бораат фармудаанд, аз лиҳози ҷисмӣ наҳиф ва лоғар будӣ ва дар умури дин, қавӣ ва устувор. Ту дар нигоҳи худ кучак будӣ ва фурўтанӣ меварзидӣ. Аммо назди Худо ва дар чашми мардум, бузург ва қобили эҳтиром будӣ. На ту аз касе айбҷўӣ мекардӣ ва на дар ту, барои дигарон ҷои таън ва айбҷўӣ буд. Ҳеҷ махлуқе назди ту хору забун набуд. Инсони заиф ва ҳақбохтаро гиромӣ медоштӣ ва ҳақашро ситонда ба ў бозпас медодӣ. Ҳар дуру наздике дар чашми ту яксон буд. Касе ба ту наздиктар буд, ки беш аз дигарон фармонбардортар ва муттақитар буд. Ҳол ва вазъи ту, ҳақиқат, садоқат ва меҳрварзӣ буд. Гуфторат пур аз донишу дурандешӣ ва кирдорат, мамлў аз садоқат ва пайрави ростини Муҳаммад(салаллоҳу алайҳи васаллам) ва ёри бо сафои Ӯ (с) буди.Аллоҳ аз ту розӣ бод ва моро пайрави шумо бузургони ин уммат бигардонад омин.
Муҳаммадиқболи Садриддин

Пайнавишт-Сарчашмаҳо:

1.)Асҳобу-р-Расул, навиштаи Маҳмуд Мисрӣ (1/104)
2.)Тартиб ва таҳзиби ал-Бидоя ва-н-ниҳоя, с.33.
3.) Сифату-с-сафва (1\265)
4.) Табақоти Ибни Саъд (3/146)
5.) Нувайрӣ дар Ниҳояту-л-ираб
6.) Ал-мунтазам аз Ибни Ҷавзӣ (4/127); Асҳобу-р-Расул (1/105)
7.) Ашҳару машоҳири-л-ислом (1/94
8.) Ат-Таъриху-л-исломӣ, (с.104 )
9.)(Аш-шайхон Абўбакри-с-сиддиқ ва Умар ибни-л-Хаттоб биривояти-л-Билозареӣ фӣ ансобу-л-ашроф, ба таҳқиқи Эҳсон Сидқӣ с.69)

Сообщение Вафоти Абўбакри Сиддиқ (разияллоҳу анҳу) появились сначала на ISLOH.net.

Дар замони хилофати Умари Хаттоб (р) дар қатори дигар шохаҳои ҳокимияти давлатӣ – мақомоти додгоҳӣ (суд) такмил дода шуд. Ба мақсади ба низом даровардани фаъолияти мақомоти додгоҳӣ (судӣ) Умари Форуқ (р) фармон содир кард ва зимнан чанд паёме ба унвони қозиҳо ирсол намуд, ки дар байни онҳо номаи ў ба саҳобаи бузург — Абумўсои Ашъарӣ, ки он замон қозии шаҳри Басраи Ироқ буд, аз ҷиҳати мазмуну мўҳтаво хеле пурарзиш ба шумор меравад. Умар ибни Хаттоб (раз) дар номаи худ асосҳои фиқҳи исломиро дар маъалаи қазоват ва адолати додгоҳӣ (судӣ) баён намудааст, ки имрўз ҳам аҳамияти амалии худро гум накардааст.Хуб мешуд ин номаро судяҳои мо мехонданду панд мегирифтанд.

Ба номи Худованди бахшандаву меҳрубон.

Аз бандаи Аллоҳ Умар ибни Хаттоб Амирулмуъминин ба Абумусои Ашъарӣ.
Асалому Алайкум ва раҳматуллоҳи ва баракотуҳу

Дар ҳақиқат, адолати додгоҳӣ (правосудие) вазифаи муҳимест, ки Худованди мутаъол ба ўҳдаи мусалмонон вогузоштааст ва он бояд тибқи муқаррарот ва талаботи аҳкоми Қуръону Суннат (ҳадисҳои Паёмбари бузурги Ислом (с)) ба амал бароварда шавад. Бидон, ки агар ба ту барои ҳалли баҳсу муноқишаҳо муриҷиъат кунанд, ҳама гуна ҳукмеро, ки ба таври шифоҳӣ (дар сухан) гуфташударо бефоида ҳисоб кун, агар он дар амал ҷорӣ карда нашавад (яъне он дар худ асоси кофӣ надошта бошад ва ба воситаи ҳукми додгоҳӣ (судӣ) иҷро карда нашавад). 
Ҳангоми баррасии қазияҳои додгоҳӣ (судӣ) ба ҳама як хел муносибат кун, барои ҳар ду тараф як хел вақт ҷудо намо, инчунин дар баровардани ҳукм чунон баробарӣ ва адолатро ҷорӣ кун, то ки ашхосу зўрманд аз якравӣ ва худхоҳии истифода бурда натавонанд ва шахсони заъифу бечора умеди худро аз ҳукми одилона накананд.

Исбот кардан ба ўҳдаи даъвогар аст, аммо қасам хўрдан ба ўҳдаи он нафарест, ки гуноҳи худро ба гардан намегирад. Созиш (мировое соглошение) дар байни мусалмонони даъвогар мумкин аст, ба исниснои он созишҳое, ки шариъат (Қуръон ва Суннат ё фатвои аксари фақеҳон) манъ кардаанд. 
Он нафаре, ки ҳаққи худро мехоҳанд эътироф кунад, вале дарҳол барои исботи ҳуқуқи худ далелу бурҳон оварда наметавонад, мўҳлат дода мешавад, ки вай дар муддати мўҳлати муқарраршуда бояд далелу бурҳони худро пешниҳод намоянд. Агар ў ҳаққи худро бо овардани далелу бурҳон исбот кунад, ту барои расидани ҳақ бар ҳақдор ҳукм барор, агар вай ин корро карда натавонад, пас ба фоидаи вай ҳукм набарор. Дар ҳақиқат, бо ҳамин тариқ ҳадди адолат барқарор мегардад ва қазияи номафҳум равшан мешавад ва ҳаллу фасли худро пайдо мекунад.

Агар ту ҳукми қазовати додгоҳиро (судиро) бароварда ва дар ҳамон рўз роҳи беҳтари пайдо намудани адолатро интихоб кардӣ, пас ҳукми пештар баровардаат набояд садди роҳи ту шавад, яъне дар баррасии қазияи ба он монанд дар барои тасдиқи ҳаққи даъво, ки чизи асосии қазияи додгоҳӣ (судӣ) ба ҳисоб меравад, набояд халал эҷод кунад. Бинобар ин, бори дигар рў овардан барои расонидани ҳақ ба ҳақдор (бо роҳи аз сари нав дида баровардани фикри худ ба хотири тасдиқи он) муроҷиъат намоӣ, беҳтар аст аз оне, ки ба ҳукми нодурусти худ истодагарӣ ва пофишорӣ кунӣ. 
Мусалмононе, ки ба талаботи адолат мувофиқ ҳастанд, метавонанд дар нисбати ҳамдигарашон чун шоҳид ширкат кунанд, ба истиснои он ки агар онҳо пештар ба шаҳодати дурўѓ муттаҳам нашуда бошанд ва ё барои содир кардани ҷиноят тибқи талаботи шариъат ба ҷазо маҳкум нагардида бошанд ё ин ки бо шахсони мазкур робитаи қаробати хешу таборӣ, сарпарастӣ (опека) ё пўштибонӣ (ҳимоят, покровителство) надошта бошанд.

Дар ҳақиқат, фақат Худованди мутаъол ҳақиқати кор ва рафтори одамонро медонад ва бандагонашро аз он огоҳ намесозад ва аз онҳо ҳадди иҷоза ва мамнўъ буданашонро пинҳон медорад ва ба эшон имкон медиҳад, ки таҷовуз аз ин ҳаддҳоро бубинанд ва дар асоси далелу бурҳон (дар шакли шоҳидӣ додан ва овардани далелҳои шайъӣ) ва савганддиҳӣ ба онҳо ҷазои сазовор муқаррар кунанд.

Сипас бояд даъвои барои қазоват пешниҳодшуда, ки ҳукми он дар Қуръон ва Суннат мавҷуднабударо сарфаҳм равӣ ва моҳияти онро ҳамаҷониба дарк намоӣ. Дар он сурат, бояд он ҳолатро бо мисолҳои дар Қуръон ва Суннат овардашуда ва дигар мисолҳои монанд муқоиса намоӣ ва баъд агар чунин мисолҳо ёфт шаванд, ба онҳо такя кунӣ, ки ба ризояти Худованди мутаъол бештар мувофиқ бошад.

Аз қаҳру ѓазаб ва асобнияту дуруштӣ даст бикаш ва мардумро ҳангоми мурофиъаҳои додгоҳӣ (судӣ) наранҷон. Дар ҳақиқат, танҳо адолат дар масъалаи ҳақро ба ҳақдор расондан аз ҷониби Парвардигори баландмартаба аҷру мукофот дода мешавад ва аз худ хотираи нек боқӣ мегузорад. Он касе, ки бо амали содиқонаву самимонаи худ адолатро, ҳатто агар бар зиёну зарари худаш бошад ҳам, барқарор месозад, Худованди мутаъол ўро дар байни мардум соҳиби қадру манзалат ва иззату обрў мегардонад. Он касоне, ки зоҳирашонро ороста медоранду назарфиребӣ мекунанд, вале ботинашон пўчу холист, Парвардигори баландмартаба эшонро шарафманд намегардонад ва хор мекунад. Худованди бахшанда ва меҳрубон аз кирдор, рафтор ва гуфтори бандагонаш он аъмолеро мепазирад, ки самимиву дуруст ва рост бошанд. Ва ту дар бораи он аҷру мукофоте, ки аз Парвардигори олам аз раҳмати беинтиҳои худ ба ту ато мекунад, андеша намо ва ҳамеша умедвор бош. 
Дар паноҳи Худованди бузурги бахшандаву меҳрубон бошӣ!

Ин буд муҳтавои номаи Форуқи Аъзам (раз) ба саҳобии бузургвори он ҳазрат (сав) Абумсусои Ашъарӣ(раз) 

Сообщение Номаи Умари Форуқ(раз) ба Абумўсои Ашъарӣ(раз) появились сначала на ISLOH.net.

Дар моҳи шаволи соли даҳуми биъсат, мутобиқ ба охири моҳи май ё аввали июни соли 619 м. Паёмбари Акрам (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) ба Тоиф қасди сафар карданд. Фосилаи шаҳри Тоиф аз шаҳри Макка ҳудуди 60 мил тақрибан 100 километр аст. Он Ҳазрат (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) ин масофати тӯлониро бо пойи пиёда дар ин моҳҳои хело гармои шадид буд рафтанду баргаштанд.

Дар ин сафар бардаи озодшудаи эшон Зайд ибни Ҳориса (р) ҳамроҳи эшон буд.Зайд ибни Ҳориса (раз)ро ҳатто фарзандхонди он ҳазраташҳам мегуфтанд. Дар тамоми масир, дар миёни роҳ ба ҳар қабилае, ки мегузаштанд онҳоро ба ислом даъват мекарданд, аммо ҳатто яке аз он қабоил ҳам даъвати Муҳаммад (саллаллоҳу алайҳи ва саллам)-ро иҷобат накарданд.

Вақте ба шаҳри Тоиф расиданд, назди се бародар, ки ҳамагӣ аз сарони Сақиф буданд, рафтанд: Абдиёлил ибни Амр, Масъуд ва Ҳабиб, писарони Амр ибни Умайри Сақифӣ. Бо онҳо нишастанд ва онҳоро ба сӯи Худо даъват карданд ва ба ёрии ислом фаро хонданд. Яке аз онҳо гуфт: агар Худо туро фиристода бошад пардаи хонаи Каъбаро пора кардааст! Дигаре гуфт: Худо ба ҷуз ту дигар касеро пайдо накард?! Саввумӣ гуфт: Ба Худо ман ҳаргиз бо ту сухан намегӯям. Агар фиристодаи Худо бошӣ Ту бузургтарин хатар ҳастӣ, ки ман бихоҳам бо ту ҳамсухан бишавам ва агар дурӯғ бар Худо баста бошӣ сазовор нест, ки бо ту сухан бигӯям. Расули Худо (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) аз назди онҳо бархостанд ва хитоб бар онҳо гуфтанд: 
«Из фаъалтум мо фаъалтум фактуму Анни»
«Ҳол ки бо ман чунин рафтор кардед, дасти кам ин розро миёни ману худ нигоҳ доред!»

Инро ҳисси амниятии волои Расули акрам(салаллоҳу алайҳи васаллам) мегӯянд намехостанд, то касе аз он огоҳ гардад.Ин равишро мо мусалмонон ҳангомеки эҳсоси хатар менамоем аз тарафе бояд истифода намоем.

Муҳаммад (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) даҳ рӯз дар миёни аҳли Тоиф ба сар бурданд. Ҳеҷ як аз ашрофи Тоифро фурӯгузор накарданд. Назди якояки онҳо рафтанд ва бо онҳо суҳбат карданд. Ҳама як сухан гуфтанд: «Аз сарзамини мо хориҷ шав!» Ва авбошонро алайҳи эшон барангехтанд ва ба озораш во доштанд.

Вақте ки хостанд аз Тоиф хориҷ шаванд авбошони Тоиф он Ҳазрат (с)-ро таъқиб карданд ва пайваста эшонро дашном медоданд ва бар сари эшон фарёд мезаданд, то ин ки анбӯҳе аз мардуми Тоиф дар атрофи он Ҳазрат (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) гирд омаданд ва дар ду сӯи эшон саф кашиданд ва паёпай ба сӯи эшон санг меафканданд ва бо суханони аблаҳона эшонро озор медоданд. Он қадар бар соқи пойҳои он Ҳазрат (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) санг заданд, ки наълайни (кафшҳояшон) он Ҳазрат (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) моломоли хун гардид. Зайд ибни Ҳориса (р) хештанро сипари болои он Ҳазрат (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) карда буд ва заработи сангҳоро ба ҷон мехарид, то ин ки чанд ҷои сари ӯ шикоф бардошт.

Авбошон бар сари он Ҳазрат (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) рехтанд ва ҳамчунон эшонро мезаданд ва таъқиб мекарданд, то он дуро ба боғе, ки аз они Утба ва Шайба писарони Рабеъа буд ва се мил панҷ километр бо Тоиф фосила дошт, расониданд ва бозгаштанд.

Расули Худо (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) ба сӯи дарахти ангур дар канори боғ омаданд ва зери сояи он нишастанд ва ба девор такя доданд. Вақте ором нишастанд ва қадре осӯда шуданд ин дуои машҳурро хонданд, ки нишони таҳоҷуми ғаму андӯҳ бар қалби мубораки он Ҳазрат (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) ва баёни шиддати таъсиру таассуф ва афсурдагии он Ҳазрат (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) аст, аз он бобат, ки ҳатто як тан ба эшон имон наёварда буд:

«Парвардигоро, ба Ту шикоят мебарам аз кам шудани тобу тавонам ва баста шудани роҳи чораам дар баробарам ва хиффату хориям назди мардумон, эй Меҳрубонтарини меҳрубонон.» Ту Худои мустазаъифонӣ ва Ту Худои манӣ, маро ба кӣ меспорӣ? Ба бегонае, ки бо ман пархош кунад? Ё ба душмане, ки зимоми корро дар дасти ӯ қарор додаӣ? Агар бар ман хашм нагирифта бошӣ боке надорам, зеро осоишу оромише, ки Ту бароям медиҳӣ бароям гуворову созгор аст! Паноҳ мебарам ба нӯри ҷамоли Ту, ки ҳар торикӣ ва зулумоте дар баробари он рахт мебандад ва ҳама кори дунёву охират салоҳ меёбад. Аз ин ки хашми Ту бар ман фурӯд ояд ё нохушнудии Ту шомили ҳоли ман гардад, ҳар чи хоҳӣ маро итоб кун, то саранҷом аз ман хушнуд гардӣ! Ҳеҷ касро ҷуз Ту тавону нерӯе нест ба ҷуз ҷониби Ту! »

Фарзандони Рабеъа Утба ва Шайба дар ҳоле сарсахтарин душманони Муҳаммад(салаллоҳу алайҳи васаллам) буданд ин вазъ онҳоро ором нагузошт. Вазъу ҳоли Паёмбари Акрам (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) –ро диданд, ҳисси хешовандии онҳо таҳрик шуд ва ғуломи насронии хешро бо номи Аддос фаро хонданд ва гуфтанд: қадре аз ин ангурҳо бичин ва барои ин мард бибар! Вақте зарфи ангурро пеши рӯи он Ҳазрат (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) ниҳод он Ҳазрат (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) дастонашро ба сӯи зарфи ангур дароз карданд ва гуфтанд: «بسم الله» ба номи Худо ва сипас тановул карданд. Аддос гуфт: ин суханро ҳеҷ як аз аҳолии ин сарзамин намегуфтанд. Расули Худо (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) ба ӯ гуфтанд: ту аз кадом сарзаминӣ? Дину оини ту чист? Гуфт: ман насронӣ ҳастам, аҳли Найнаво. Фармуданд: аз шаҳри он марди солеҳ, Юнус ибни Матто? Аддос гуфт: ту Юнус ибни Матторо аз куҷо мешносӣ? Расули Худо (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) фармуданд: ӯ бародари ман аст, ӯ Паёмбар буд, ман низ Паёмбарам! Аддос худро бар сару рӯй ва дасту пои Паёмбари Акрам (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) афканд ва шуруъ ба бӯсидан кард.

Фарзандони Рабеъа бо якдигар гуфтанд: ғуломатонро ҳам, ки ин мард аз дастатон гирифт. вой бар ту ин чӣ коре буд, ки кардӣ?! Чаро дасту пойҳои ин мардро мебусиди? Гуфт: эй сарвари ман, дар тамоми рӯи замин ҳеҷ чиз беҳтар аз ин мард нест! Барои ман матлаберо бозгуфт, ки ба ҷуз паёмбар онро каси дигар намедонад. Он ду ба ӯ гуфтанд: вой бар ту Аддос! Мабодо ин мард туро аз дину оин баргардонад! Дини ту беҳтар аз дини ӯст! (1)

Расули Худо (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) пас аз он ки аз боғи фарзандони Рабеъа берун омаданд афсурдаву андӯҳгин ва дилшикаста роҳи Маккаро пеш гирифтанд. Вақте ба Қарнулманозил расиданд Худованд Ҷабраилро ба сӯи эшон фиристод. Фариштаи кӯҳҳо низ ҳамроҳи Ҷабраил омада буд, то аз он Ҳазрат (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) касби таклиф кунад, агар салоҳ медонанд ду кӯҳи баланд, ду сӯи Маккаро бар сари аҳли Макка фурӯд орад!

Бухорӣ тафсили ин достонро ба санади худ аз Урва ибни Зубайр (р) чунин ривоят кардааст, ки Уммулмуъминин Оишаи Сиддиқа (р) барои ӯ гуфта, ки рӯзе ба Паёмбари Акрам (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) гуфт: Оё бар шумо рӯзе душвортар аз рӯзи ҷанги Уҳуд гузаштааст? Фармуданд: аз қавму қабилаи ту чиҳо дидам, бимонд. Душвортарин озоре, ки аз онҳо дидам рӯзи Ақаба буд. Оину даъвати худро бо Ибни Абдиёлила ибни Абдкулоли матраҳ кардам, муроди маро ҳосил накард ва даъвати маро напазируфт. Ғамгину ғуссадор ба роҳ афтодам. Сарамро баланд кардам дидам, ки қитъаи абре бар сарам соя афкандааст. Нек нигаристам, дидам Ҷабраил аз миёни он қитъаи абр маро нидо медиҳад ва мегӯяд: Худованд суханони қавму қабилаи туро, ки ба ту гуфтанд шунид ва посухи онро дарёфт ва ин ки фариштаи кӯҳҳоро назди ту фиристодааст, то ҳар дастуре, ки роҷеъ ба онҳо мехоҳӣ ба ӯ бидиҳӣ. Он гоҳ фариштаи кӯҳҳо маро нидо дод ва бар ман салом кард, сипас гуфт: “Эй Муҳаммад чунин аст ҳар чи ту хоҳӣ. Агар хоҳӣ, то ду кӯҳи баланди ду сӯи Макка бар сарашон фуруд оварам”!

Манзури вай кӯҳи Абуқабис дар як сӯй ва кӯҳи Қуълиқон дар сӯи дигари Макка буд. Набии Акрам (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) фармуданд: ман, ки умедворам Худованди Азза ва Ҷалларо ба танҳоӣ бипарастанд ва барои ӯ ҳеҷ шарике қоил нашаванд. (2)
Аз ин ҷавобе, ки Паёмбари Акрам (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) ироа фармуданд шахсияти мумтози он Ҳазрат (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) намоён мешавад ва маълум мегардад, ки жарфои хулқи азими Ҳазрати Расули Акрам (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) қобили дастёбӣ нест. Расули Худо (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) ба худ омаданд ва қалби муборакашон ором гирифт, зеро медиданд, ки Худованд аз фарози ҳафт осмон ин имдоди ғайбиро барои эшон фиристодааст. Аз он ҷо бори дигар роҳи Маккаро пеш гирифтанд, то ба водии Нахла расиданд ва чанд рӯз дар он ҷо монданд. Дар водии Нахла ду ободии қобили иқомат вуҷуд дорад. Яке Сайлулкабир ва дигар Заима, ки ҳар ду ободу пурмаҳсуланд. Дар ҳеҷ манбаъе наёфтам, ки маҳали иқомати он Ҳазрат (саллаллоҳу алайҳи ва саллам)-ро дар водии Нахла бо таваҷҷӯҳ тайин карда бошанд. Дар аснои иқомати он Ҳазрат (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) дар водии Нахла Худованд гурӯҳе аз ҷиниёнро назди эшон фиристод, (3) ки васфи ин достон дар ду мавзеъ аз Қуръон омадааст. Як ҷо дар сураи Аҳқоф ва ҷои дигар дар сураи Ҷин.

«Ва он гоҳ, ки гурӯҳе аз ҷиниёнро назди ту гусел доштем, то Қуръонро истемоъ кунанд». Ҳамин гуна дар маҳзари Қуръон ҳозир шуданд, бо якдигар гуфтанд: сокит бошед! Ва ҳамин гуна тиловати оёти Қуръон поён пазируфт, ҷиҳати анзор ба сӯи қавмашон бозгаштанд, гуфтанд: эй қавми мо, ахиран мо хабар аз китобе шунидаем, ки пас аз Мусо нозил шуда ва тасдиқкунандаи китобҳои пешин аст, ба ҳақ ва ба сироти мустақим ҳидоят мекунад. Эй қавми мо, пайки Худоро иҷобат кунед, ба ӯ имон биёваред, то бахше аз гуноҳонатонро барои шумо биёмурзад ва шуморо аз азоби алим дар паноҳи хеш қарор диҳад.

Сухани худо: « Ба роҳи рост ҳидоят мекунад. Пас, мо ба он имон овардем ва ҳаргиз касеро шарики Парвардигорамон намесозем.» 
(Сураи Ҷин, ояти 2)

Аз Сиёқ ин оёт, ҳамзамон аз мазомини ривоёте, ки дар шарҳи тафсири ин рӯйдод расидааст, бармеояд, ки Расули Акрам (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) он ҳангоме, ки ҷиниён ҳузур пайдо карданд ва Қуръонро гуш карданд аз ин ҷараён муталеъ намуданд ва вақте, ки Худованд он Ҳазрат (с)-ро огоҳ гардонид ин ҳузури ҷиниён дар маҳзари Паёмбари Акрам (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) барои нахустин бор набудааст. Аз мазмуни ривоёт чунин бармеояд, ки аз он пас борҳо назди он Ҳазрат (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) барои шунидани Қуръон омаданд.

Ҳаққо ин рӯйдод имдоди ғайбии дигаре буд, ки Худованд аз ганҷинаҳои ғайби макнуни хеш тавассути лашкариёни Худ, ки ҷуз Худи Ӯ ҳеҷ касро аз он хабар нест барои он Ҳазрат (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) расиданд ва он гаҳ оёте, ки дар иртибот ба ин рӯйдод нозил гардид, муштамил бар башоратҳо ва муждаҳои гуногӯне доир бар пирӯзӣ ва мавқеъияти даъвати Расули 1ёй1 Акрам (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) буд ва ишоротеро дар бар дошт ба ин матлаб, ки ҳеҷ нерӯе аз нерӯҳои офариниш наметавонад монеи пирӯзӣ ва муваффақияти даъвати Паёмбари ислом (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) гардад.

Сухани Худо: «То онҳоро биёзмоем дар он (неъмати фаровон). Ва ҳар ки аз зикри Парвардигораш рӯй гардонад, ӯро ба азобе сахт дарандозанд!» (Сураи Ҷин, ояти 17)

«Мо медонем, ки Худоро дар замин ҳаргиз оҷиз натавонем кард ва ҳаргиз, бо гурехтан низ нотавонаш насозем.!» 
(Сураи Ҷин, ояти 12)

Дар партави ин имдоди ғайбӣ ва дар партави ин башоратҳо он абрҳои дилсардӣ ва андӯҳу навмедӣ, ки ҳангоми берун омадан аз Тоиф ва ихроҷ шудан аз он шаҳр фазои қалби он Ҳазрат (саллаллоҳу алайҳи ва саллам)-ро пур карда буданд, ба каноре рафтанд ва пароканда шуданд. Он Ҳазрат (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) тасмим гирифт, ки ба Макка бозгардад ва ҳамон шеваи нахустини хешро дар ростои даъвати ислом ва иблоғи рисолати худовандӣ бо шуру нишоти ҷадид ва бо ҷиддияту шавқе бесобиқа аз сар бигиранд.

Ин ҷо буд, ки Зайд ибни Ҳориса (р) ба он Ҳазрат (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) гуфт: чӣ тавр мехоҳӣ ба он ворид шавӣ, яъне бар Қурайш, дар ҳоле, ки туро ихроҷ кардаанд. Гуфтанд: эй Зайд, Худованд барои ин вазъияте, ки ту менигарӣ роҳҳои раҳоӣ ва шеваҳои халос низ қарор додааст. Худованд пирӯзгардонандаи дини Худ ва чирагардонандаи паёмбари Худ аст!

Расули Худо (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) масири хешро идома доданд, то ба наздикии Макка расиданд, дар канори ғори Ҳиро истоданд ва марде аз Хузоъаро ба сӯи Ахнас ибни Шурайқ фиристоданд, то биёяд ва ба он Ҳазрат (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) амон диҳад. Ахнас гуфт: ман ҳампаймон ҳастам ва ҳампаймон наметавонад ба касе амон диҳад! Он Ҳазрат (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) назди Суҳайл ибни Амр дигареро фиристоданд. Суҳайл гуфт: Бани Омир наметавонад Бани Каъбро амон диҳад!

Он Ҳазрат (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) назди Мутъам ибни Адӣ (لمطعم بن عديّ،) шахси дигареро фиристоданд. Мутъам гуфт: ба чашм. Он гоҳ аслиҳа баргирифт ва фарзандону мардони қабилаашро фаро хонд ва ба онҳо гуфт: силоҳ баргиред ва дар чаҳор гӯшаи хонаи Каъба камин гиред, ки ман Муҳаммадро амон додаам! Он гоҳ назди Расули Худо (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) шахсеро фиристод, ки дохил шавед! Расули Худо (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) вориди шаҳри Макка шуданд, Зайд ибни Ҳориса (р) низ ҳамроҳи эшон буд. Ба Масҷид-ул-ҳаром расиданд. Мутъам ибни Адӣ ба пушти маркаби эшон истод ва нидое бардошт. Эй ҷамъоати Қурайш ман Муҳаммадро амон додаам, ҳеҷ як аз шумо набояд монеи ӯ гардед! Расули Худо (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) назди рукни Ҳаҷар-ул-асвад рафтанд ва онро истилом ва хонаи Каъбаро тавоф карданд ва ду ракъат намоз гузориданд ва ба хонаи худ бозгаштанд. Дар роҳи бозгашт ба манзил Мутъам ибни Адӣ ба иттифоқи писараш бо аслиҳа ба он Ҳазрат (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) муроқибат мекарданд, то ба хонаи хеш даромаданд. 
Гуфтаанд: Абуҷаҳл аз Мутъам савол кард: ту амон додаӣ ё пайрави мусалмонон шудаӣ? Гуфт: -на, амон додаам! Абуҷаҳл гуфт: мо низ касеро, ки ту амон додаӣ амон медиҳем! Расули Акрам (саллаллоҳу алайҳи ва саллам) ин рафтори Мутъамро ҳеҷ гоҳ аз ёд набурданд, чунонки дар иртибот бо асирони ҷанги Бадр фармуданд: «Агар Муътам ибни Адӣ зинда буд ва дар бораи ин ҷасадҳои бадбӯ (дар шарҳи ҳадис асирони Бадрҳам омада аст) бо ман сухан мегуфт, онҳоро ба ӯ вомегузоштам!»

Хулоса:

Хонандаи гиромӣ агар бо диққат ин қиссаи талхи Расули Акрам (салаллоҳу алайҳи васаллам)ро хонда бошед.Агарчӣ он ҳазрат (с) чиқадар аз қавму қабила ва ҳам шаҳриёни худ озору азият дидаанд.Ҳаргиз дилшикаста нашуданду бо ҳикмати аҷиби худ даъваташонро идома доданд.Мушаққатҳое мекашиданд дар ин роҳ сабр мекарданду дуъо мекарданд.Фикр кунед имрӯз 1397 сол бо солшумории мелоди ва 1441 сол ба солшумории ҳиҷри қамари аз он ҳодиса гузаштааст.Имрӯзҳо айнан ҳамон рӯзгоре,ки бар сари Паёмбари мо Муҳаммад (салаллоҳу алайҳи васаллам) омада буд бар мо умматону дӯстонаш такрор шуда истодааст.Паёмбаре,ки бо як дуъо ду куҳро бар болои он минтақа метавонист бичаспонад.Паёмбаре,ки ҷуз хайри дунё ва охират бар қавмаш,ки дар атрофаш буданд чизи дигаре намехост.Ӯро бо чунин ҳол оварданд акнун мо ва ту чӣ? Ҳаргиз набояд ноумед аз раҳмати Аллоҳ бошему аз ин дин ва аз даъват даст бикашем.Вақте озоратон доданд, терористу, экстримист ва ҳазорҳо тамғаи дигаре бароятон часпониданду равонаи зиндонатон карданд.Ҳаргиз ғамгин набошед,балке фахр кунед,ки шумо бандагони ихтиёр кардаи Аллоҳед.Аллоҳ ҳама бандаҳояшро ихтиёр намекунад ва ба ин озмоиш гирифтор намекунад. Танҳо бигӯ:Алҳамдулиллоҳ,ки ман аз бандагони муваҳҳиди Аллоҳам ва маро барои иблоғи рисолат ихтиёр кардааст.Ашк гулӯгирам намудааст дигар калимоте наметавонам пайдо кунаму бинависам.Ҳасбуналлоҳ ва ниъмал вакил,ниъмал мавло ва ниъманнасир
Муҳаммадиқболи Садриддин

Манобеъ ё Сарчашмаҳои истифода шуда:
1.Сирати Ибни Ҳошим. Ҷ.1. с. 419-421. Бо талхис.
2. Саҳеҳи Бухорӣ. Китоби Бад-ул-халқ. 3231-7389., Фатҳ-ул-борӣ. Ҷ.6. С.360., Саҳеҳи Муслим. Ҷ.2. С.109.
3. Саҳеҳи Бухорӣ. Китоби салот. Боби ҷаҳр бақра.. салоти фаҷр. Ҷ.1. С. 195.
Сураи Аҳқоф, оёти 29-31.
5. Сураи Ҷин, оёти 1-15.
6. Сураи Аҳқоф, ояти 32.
7. Сураи Ҷин, ояти 12.

Сообщение Муҳаммад (ﷺ) паноҳгоҳ мехоҳад! появились сначала на ISLOH.net.

(бахши дуввум)

3. Ато ибни Абӯрабоҳ.

Ӯ муфтии ҳарам ва яке аз фақеҳону имомон буд. Аз Ибни Аббос, Оиша, Абӯҳурайра ва теъдоди зиёде аз саҳобагон ривоят кардааст.(1) Ӯ олими муътамад, фақеҳ ва соҳиби ривоёти зиёдест. Фатвои аҳли Макка ба ӯ интиҳо ёфта буд. Ибни Аббос дар бораи ӯ мегӯяд: Эй аҳли Макка, назди ман ҷамъ мешавед дар ҳоле, ки Ато бо Шумост?!

Чун соҳиби илми фаровон буду иззату маконати олӣ дошт, дар аҳди бани Умая дар айёми ҷаҷ мунодиеро амр мекарданд, то нидо кунад, ки барои мардум ҷуз Ато касе фатво надиҳад. Ӯ соли 115ҳ.вафот намудааст. (2)

Инҳо баъзе аз уламои тобеъин аз мадрасаи маккӣ буданд, ки масъулияти даъвату таълим ва итмоми бинои илмиро ба дӯш доштанд. (3)

4.Мадрасаи басрӣ.

Ин мадраса бо мадрасаи Куфа дар ҳамаи фанҳо дар мусобиқа буд. Теъдоди зиёде аз саҳоба он ҷо сукунат кардаанд, ки аз он ҷумла: Абумусои Ашъарӣ, Имрон ибни Ҳасин, Анас ибни Молик ва ғайра. Анас ибни Молик шайхи бузургони уламои тобеъин ба шумор меравад, мисли Ҳасани Басрӣ, Сулаймони Тимӣ, Собити Бунонӣ, Муҳаммад ибни Сирин ва ғайра. (4) Машҳуртарин уламои мадрасаи Басрӣ инҳоянд:

Муҳаммад ибни Сирини басрӣ.

Ӯ мавлои Ибни Анас буд. Аз Ибни Аббос, Ибни Умар Абӯҳурайра ва ғайра ҳадис шунида аст. (5) Ҳабиб ибни Шаҳид мегӯяд: Савганд ба

Худо, мисли Товус надидаам. Аюби Сихтиёнӣ, ки он ҷо нишаста буд, гуфт: Савганд ба Худо, агар Муҳаммад ибни Сиринро медидӣ чунин намегуфтӣ. (6) Усмони Бутӣ мегӯяд: Дар Басра касе донотар ба масоили қазо аз Ибни Сирин набуд. (7)

Ҳасани Басрӣ ӯро аз дигарон муқаддамтар мегузошт. Собити Бунонӣ мегӯяд: Ҳасани Басрӣ аз Ҳаҷҷоҷ нима пинҳон мегашт, пас духтараш вафот намуд. Пас ман назди ӯ рафтам ба умеде, ки мегӯяд ҷанозаашро ту имоматӣ кун. Ӯ гиря кард, ҳатто, ки овозаш шунида шуд, баъд аз он ба ман гуфт: Назди Муҳаммад ибни Сирин рав ва бигӯ, то омада намози инро бихонад. Пас маълум шуд, ки касе дар назди ӯ бо Ибни Сирин баробар шуда наметавонад. (8) Муҳаммад ибни Сирин як рӯз рӯза медошту як рӯз ифтор мекард. (9) Ӯ бо тафсири хобҳо машҳур шуда буд. Заҳабӣ дар мавриди ӯ мегӯяд: Аз Ибни Сирин дар таъбир аҷоибот ривоят шудааст. Ӯ дар ин боб аз таъйиди Илоҳӣ бархурдор буд. (10) Ӯ либосҳои қимматбаҳову салла (дастор) мепӯшид. (11) Ӯ мазоҳу хандаи зиёд дошт. (12)

Ибни Сирин нисбати модараш некӯкор буд. Ҳафса бинти Сирин мегӯяд: Модари Муҳаммад Ҳиҷозӣ буд ва ранг карданро дӯст медошт ва ҳар гоҳ Муҳаммад барояш либос мехарид, либоси нарм мехарид ва чун айёми ид фаро мерасид, барои ӯ либосро ранг мекард. Ӯ ҳаргиз овозашро ба сӯи модараш баланд намекард ва чун сухан мегуфт сӯи ӯ бо эҳтиром гӯш мекард. (13) Ибни Авн мегӯяд: Ҳар гоҳ, ки Муҳаммад назди модараш мебуд ӯро аз паст будани овозаш намешинохтӣ мисли он ки бемор бошад. (14)

Ибни Авн гӯяд: Ҳар гоҳ мардум назди Муҳаммад касеро бо бадӣ ёд мекарданд ӯ он касро бо некӣ ёд мекард. Мардум омада ба ӯ гуфтанд: Мо ба иззати нафси шумо расидем, пас моро бубахш. Гуфт: Он чиро Худованд ҳаром гардонидааст ман ҳалол намегардонам.(15) Ибни Сирин сад рӯз баъд аз Ҳасани Басрӣ дар соли 110ҳ. вафот намуд. (16)

Қатода ибни Даъомаи Садусӣ.

Ӯ манбаъи илм буд. Аз баъзе саҳобагон ва бузургони тобеъин ривоят кардааст. Ӯ олими муътамад ва дар ҳадис ҳуҷҷат буд. (17) Аҳмад ибни Ҳанбал дар бораи ӯ мегӯяд: Қатода олим дар илми тафсир ва ихтилофи уламо буд, баъд аз он ӯро ба фиқҳ ва ҳифз васф намуд ва гуфт: кам касе меёбӣ, ки аз ӯ сабқат дошта бошад. (18) Боз мегӯяд: Қатода ҳофизтарини аҳли Басра буд, ҳеҷ чизеро намешунавид, магар ки онро ҳифз мекард. Саҳифаи (рӯзнома, газета) Ҷобирро, як маротиба назди ӯ хонданд ва ӯ онро ҳифз намуд. (19)

Салом ибни Мутеъ мегӯяд: Қатода Қуръонро дар ҳафт рӯз хатм мекард ва чун Рамазон меомад дар ҳар се рӯз хатм мекард. (20) Заҳабӣ дар бораи ӯ мегӯяд:

Ӯ ҳофизи аср ва пешвои муфассирину муҳаддисин аст. (21) Ӯ аз саромадони луғати арабию, ғариб (ривоятҳои ғариб), торихи ҷангҳои араб ва насаби (насабҳои) эшон буд. (22) Ӯ аз шогирдони Ҳасани Басрӣ буд ва дувоздаҳ сол ҳамнишини ӯ будааст ва намози субҳро се сол бо ӯ хондааст. (23) Соли 118ҳ. вафот намудааст. (24)

5. Мадрасаи куфӣ.

Сесад нафар аз саҳобагоне, ки зери дарахт бо Паёмбар (с) байъат намуданд ва ҳафтод нафар аз аҳли Бадр (р) сокини Куфа буданд. Умар ибни Хаттоб (р) ба Куфа эҳтимоми зиёд медод Ӯ Абдуллоҳ ибни Масъудро ба Куфа фиристод. Абдуллоҳ ибни Масъуд дар эҷоди насле, ки масъулияти даъвати илоҳиро аз рӯи фаҳми саҳеҳ ва илм ба дӯш бигирад, талоши зиёд намуд ва ӯ дар нафсияти атрофиёни худ таъсири зиёде дошт. Дар ҳақиқат ҷамъе аз шогирдони Ибни Масъуд бо илму фиқҳу зуҳду тақво машҳур гардида буданд, аз он ҷумла: Алқама ибни Қайс, Масруҳ ибни Аҷдаъ, Убайдаи Салмонӣ, Асвад ибни Язид, Мурраи Ҷуъфӣ ва ғайра. (25) Машҳуртарин уламои тобеъин дар мадрасаи куфӣ инҳо буданд:

Омир ибни Шураҳбили Шаъбӣ.

Ӯ алломаи асри худ ва фақеҳи бузург буд. Аз Оиша, Ибни Умар, Саъд ибни Абӯваққос ва дигарон ҳадис ривоят кардааст, мегӯянд, ки ӯ панҷсад саҳобиро дарёфтааст,(26) бинобар ин ӯ соҳиби илму фиқҳи фаровон буд. Муҳаммад ибни Сирин мегӯяд: Дидам, ки ӯ талаби фатво мекард дар ҳоле, ки саҳобагони зиёде дар Куфа буданд. Бо вуҷуди соҳиби илми фаровон буданаш ҳангоме, ки фатво медод ба худ фурӯ мерафт. Ӯ бисёр вақт мегуфт: Намедонам ва намедонам гуфтанро нисфи илм мепиндошт.(27) Шаъбӣ мегӯяд: Мо фақеҳ нестем, лекин ҳадисҳои Паёмбар (с)-ро шунида, ривоят мекунем. Фуқаҳо касоне ҳастанд, ки ҳар вақто донистанд бо он амал мекунанд. (28) Аз нукоти аҷибе, ки аз ӯ овардаанд ривояти Аъмаш аст, ки мегӯяд: марде назди Шаъбӣ омада гуфт: Номи зани иблис чӣ буд? Ӯ гуфт: Он арусие буд, ки ман дар он иштирок надоштам. (29) (Соли 104ҳ. ва дар ривояте соли 105ҳ. ва ё 106ҳ. вафот намудааст. (30)

Ҳаммод ибни Абӯсалама.

Ӯ фақеҳи Ироқ буд. Аз Анас ибни Молик ривоят кардааст шогирди Иброҳими Нахаъӣ буда ва хеле закӣ ва мумтоз дар илми фиқҳ ва мунозара будааст. (31) Ӯ яке аз уламои заҳину зирак, сахӣ ва сарватманду зебоипараст ба шумор мерафт. (32) Фақеҳтарини аҳли Куфа Алӣ (р) ва Ибни Масъуд буданд ва фақеҳтарини асҳоби эшон Алқама буд ва фақеҳтарини асҳоби Алқама Иброҳим ва фақеҳтарини асҳоби Иброҳим Ҳаммод ва фақеҳтарин асҳоби Ҳаммод Абӯҳанифа ва фақеҳтарин асҳоби Абӯҳанифа Абуюсуф будааст. Асҳоби Абӯюсуф дар ҳама офоқ интишор ёфтанд ва фақеҳтарини эшон Муҳаммад буд ва фақеҳтарини асҳоби Муҳаммад Абуабдуллоҳи Шофеъӣ (33) буд. Худованд ҳамаашонро раҳмат кунад. Ҳаммод соли 120ҳ. вафот ёфтааст. (34)

6.Мадрасаи яманӣ.

Машҳуртарини уламои ин мадраса Муъоз ибни Ҷабал, Алӣ ибни Абӯтолиб, Абӯмусои Ашъарӣ ва ғайра буданд. Шахсе, ки маълумоти бештар дар ин мавзуъ мехоҳад, метавонад ба рисолаи илмии доктор Абдуллоҳи Ҳимярӣ (ал-ҳадис вал- муҳаддисун фил-Яман фӣ асрис – саҳоба) муроҷиъат намояд.Албатта агар забони арабиро донад,мутаассифона тарҷума шудааст ё на намедонам. Аз машҳуртарин уламои тобеъин дар мадрасаи яманӣ инҳо буданд:

Товус ибни Кайсон.

Ӯ фақеҳи аҳли Яман ва пешвои эшону олимтарини онҳо ба ҳалолу ҳаром буд. Ӯ аз саромадони тобеъин ба шумор мерафт: Аз адади зиёде аз саҳобагон ривоят кардааст, мисли Зайд ибни Собит, Абӯҳурайра, Ибни Аббос. Ӯ аз зумраи бузургони асҳоби Ибни Аббос ба шумор меравад. (35) Аз Муъоз ба таври мурсал ривоят кардааст. Ӯ аз фарзандони форс буд, ки Кисро ба хотири ишғоли Яман муҷаҳҳаз сохта, фиристода буд. (36) Ӯ фақеҳ ва соҳиби баракати бузурге барои аҳли Яман буд. (37) Панҷоҳ тан аз асҳоби Паёмбар (с)-ро дарёфтааст.(38) Умар ибни Абдулазиз ба ӯ дар аҳди Сулаймон гуфт: Ҳоҷататро аз Амирулмуъминин бихоҳ. Гуфт: Ба ӯ ҳоҷат надорам. Гӯӣ, ки Умар аз ин дар аҷаб монд.(39)

Аз суханони ӯ: Умури динии як ҷавон пурра намешавад, магар ба издивоҷ.(40) Боз мегӯяд: Бухл он аст, ки шахс дар он чӣ дар дасташ ҳаст бахилӣ кунад ва «шуҳҳ» он аст, ки тамаъи он чӣ дар дасти мардум аст бикунад.(41) Қайс ибни Саъд дар мавриди ӯ мегӯяд: Товус дар байни мо мисли Ибни Сирин дар байни шумост. Ибни Мадинӣ мегӯяд: Суфён касеро аз асҳоби Ибни Аббос бо Товус баробар намекард.(42) Ӯ аз амирону шоҳон канора мегирифт, магар вақте ки барои иҷрои амале маҷбур карда мешуд ва ҳар гоҳе, ки аз ӯ мехостанд, то насиҳате кунад бидуни хотирбинию мазоҳ ҳақиқатро мегуфт. Ӯ дар Макка соли 106ҳ. вафот намуд. (43)

Ваҳб ибни Мунаббаҳ

Ӯ Абуабдуллоҳ Ваҳб ибни Мунаббаҳ аз фарзандони Форс буд, ки дар шаҳри зуммори Яман сукунат мекард. Аз касоне буд, ки китобҳои осмониро хонда, ибодат мекарду мувозиби илмомӯзӣ буд ва зуҳдро пеша карда буд.(44) Заҳабӣ дар мавриди ӯ мегӯяд: Ӯ имому аллома ва ровии ахбор буд. Иҷлӣ мегӯяд: Ӯ тобеъии муътамад буду қазои

Санъоро бо ӯҳда дошт. Шерозӣ ӯро дар фуқаҳои тобеъини Яман зикр кардааст. (45) Ӯ соҳиби ҳикмат ва заковат буд. Ӯ таъсири чашмрасе дар муҳорабаи Хавориҷ дар Яман ва барҳазар намудани мардум аз орои эшон дошт.(46) Дар зер гуфтугӯи ӯро бо Абӯшаммари Хувлонӣ, ки ҳамроҳи Довуд ибни Қайс назди Ваҳб дохил шуд, меорем. Довуд бо Ваҳб оид ба рафиқаш Абӯшаммари Хувлонӣ гуфт: Ҳақиқатан ӯ аз аҳли Қуръону салоҳ аст ва Худованд Худ аз ботинаш огоҳ аст. Ӯ ба ман хабар дод, ки нафаре аз Хавориҷ ба ӯ гуфтанд: Закоте, ки ба амирону волиҳо адо мекунед фоида надорад ва гарданатро озод намекунад, зеро эшон дар мавзеъаш онро намегузоранд, пас онро ба мо бипардоз. Ман мехоҳам шумо эй Абӯбдуллоҳ ба ӯ бифаҳмонед, чун сухани Шумо ба ӯ таъсир хоҳад дошт. Пас Ваҳб гуфт: Эй Хувлон! Оё мехоҳӣ, ки баъд аз расидан ба пирӣ хороҷӣ шавию бар гумроҳии касе, шоҳиди диҳӣ, ки ӯ беҳтар аз туст?! Пас, фардо дар пешгоҳи Худо барои ин шаҳодатат чӣ хоҳӣ гуфт? Ҳине Худо ба имондории ӯ шаҳодат медиҳад ва шумо ба куфри он шаҳодат медиҳед, Худованд ба растагории ӯ шаҳодат медиҳад ва шумо ба куфрӣ он шаҳодат медиҳед. Пас мавқеъи шумо куҷо хоҳад буд, ҳар гоҳе, ки раъйи ту мухолифи раъйи Худо ва шаҳодати ту мухолифи шаҳодати Худо бошад?

Эй Хувлонӣ, маро хабар деҳ, ки ба шумо чӣ мегуянд? Ӯ гуфт: Онҳо ба ман амр мекунанд, ки танҳо ба пайравони эшон садақа диҳам. Ваҳб гуфт: Рост мегӯӣ, ин меҳнати дурӯғини эшон аст. Аммо оид ба садақа ман шунидам, ки Паёмбар (с) баён дошта, ки зане аз аҳли Яман ба сабаби бастани гурба ва гурусна нигоҳ доштани он дохили Дӯзах шудааст.(47) Пас оё таъом додани инсоне аз гуруснагӣ, ки Худоро парастиш мекунаду рӯ ба шарик намеорад маҳбубтар аст назди Худо ё таъом додани гурба? Худованд мефармояд:

«Ва таъомеро дар ҳоле худ дӯсташ доранд, ба мискину ятим ва асир мехӯрондам”.

(Сураи Инсон, ояти 8)

Аммо суханони эшон оиди танҳо истиғфор намудан, барои эшон оё онҳо беҳтаранд ё малоика? Худованд мефармояд:

«Наздик аст, ки осмонҳо аз болои якдигар дар ҳам бишкофанд

ва фариштагон ба ситоиши Парвардигорашон тасбеҳ

мегӯянд ва барои сокинони замин омурзиш металабанд.

Огоҳ бошед, ки ҳаройна Худо омурзандаву меҳрубон аст!»

(Сураи Шуро,ояти 5)

Малоика танҳо ба фармони Худо ин амалро анҷом медиҳанд.

Дар сухан бар Ӯ пешӣ намегиранд ва ба фармони Ӯ кор мекунанд

(Сураи Анбиё, ояти 27

«Онон, ки Аршро мебардоранд ва онҳо, ки бар гирди он

ҳастанд, ба ситоиши Парвардигорашон тасбеҳ мегӯянд ва

ба ӯ имон доранд ва аз ӯ барои муъминон омурзиш

мехоҳанд: «Эй Парвардигори мо, раҳмату илми Ту ҳама

чизро фаро гирифтааст. Пас, ононро, ки тавба кардаанд

ва ба роҳи ту омадаанд, биёмурз ва аз азоби ҷаҳаннам

нигаҳ дор!»

(Сураи Ғофир, ояти 7)

Онҳо гуфтугӯю муноқашаашонро идома доданд, ҳатто ки Хувлонӣ гуфт: Пас чӣ амр мекунед маро? Ваҳб гуфт: Закотатро ба касе адо кун, ки амри ин умматро ба ӯ вогузоштааст ва атрофи ӯ ҷамъаш намудааст. Дар ҳақиқат мулк танҳо аз Худованд аст ва дар дасти Ӯст, ба ҳар касс,

ки хоҳад медиҳад. Пас ҳар вақто закотатро ба волии ин амр пардохтӣ гарданатро озод сохтаӣ ва агар молат зиёдатӣ бошад, пас ба хешону наздиконат кӯмак намо. Хувлонӣ гуфт: Шаҳодат медиҳам, ки ман аз раъйи Хавориҷ даст кашидаам.(48)

Ваҳб соли 110ҳ. замони хилофати Ҳишом ибни Абдулмалик вафот намудааст.(49) Ривоят аст, ки волии Яман Юсуф ибни Умар ӯро бо латукуб куштааст, (50) ва шояд ин ба сабаби мавқеъгирии Ваҳб бар зидди зулму ситами волии Яман будааст. (51)

7. Мадрасаи мисрӣ.

Мадрасаи Миср аз саҳобагоне ташкил ёфта буд, ки замони фатҳи Миср ба он ҷо рафта, сокини шаҳрҳои Фустот ва Искандария шуданд. Аз ҷумлаи онҳо: Амр ибни Ос, Абдуллоҳ ибни Амр ибни Ос, Зубайр ибни Аввом. Пуртаъсиртарин саҳоба дар Миср Уқба ибни Омир (р) буд. (52) Илова ба ӯ саҳобагони зиёде буд, ки масъулияти даъвати мардумро ба сӯи динашон ба дӯш доштанд. (53) Баъд аз эшон табақаи тобеъин ҷойгузини онҳо шуда, аз онҳо имомину доъиён буданд, аз ҷумла:

Язид ибни Абӯҳабиб.

Ӯ имому ҳуҷҷат ва муфтии диёри Миср, куняаш Абураҷо ва нисбаташ Уздӣ буд. Ӯ аз зумраи бузургтарин олимони боамал буд. Бо вуҷуди мавло ва сиёҳпуст буданаш, ботақво буда, мартабаву манзалати баланде дошт (54). Лайс ибни Саъд оид ба ӯ мегӯяд: Язид ибни Ҳабиб меҳтару олими мост (55). Ӯ соли 128ҳ. вафот намудааст (56).

8. Мадрасаи шимоли Африқо.

Пешвоён ва фотеҳон бо сарварии Амр ибни Ос ба шимоли Африқо дохил шуданд. Баъд аз Амр сарварии эшон ба дӯши Абдуллоҳ ибни Саъд ибни Абӯсарҳ (р) гузошта шуд. Пас аз он идораи фатҳи Африқоро Муъовия ибни Худайҷ пеш бурд ва Муъовия ӯро волии Миср ва Африқо таъин намуд. Баъд аз ӯ Уқба ибни Нофеъи Феҳрӣ волӣ таъин гардид ва шаҳри Қайравонро бунёд гузошт. Ӯ аз

зумраи беҳтарин волиҳо буд ва муъомилаи неке бо мардум дошт. Баъд аз эшон волиҳои зиёде умури Африқоро ба дӯш гирифтанд ва аз роҳу равиши эшон пайравӣ намуданд (57).

Дар замони хилофати Умар ибни Абдулазиз Исмоъил ибни Абӯлмуҳоҷирро ҳамчун волӣ ба Африқо фиристоданд. Ӯ мардумро бо забону аъмол ва ахлоқи худ даъват менамуд. Мардум ӯро дӯст медоштанд ва даъваташро қабул намуда, исломро пазируфтанд. Исмоъил саъю талоши зиёде ба таълими мардум ва баён намудани ҳалолу ҳаром барои эшон намуд. Умар ибни Абдулазиз даҳ нафар аз олимони тобеъин ҳамроҳи ӯ фиристод. Сокинони Африқо он замон аз ҳалолу ҳаром огоҳие надоштанд ва ҳатто намедонистанд, ки арақ ҳаром аст. Дар чунин ҳолат онҳо ба Африқо рафта, ба мардум аҳкоми шариъат ва ҳалолу ҳаромро мефаҳмониданд (58).

Аз он чи гузашт дар бораи мадрасаҳои илмӣ аҳаммияти ба мерос бурдани илм ва таҷрибаҳои даъвату таблиғ дар назди салаф зоҳир мешавад. Ин дар саросари иқлимҳои давлати исломӣ мушоҳида мешуд. Инчунин маълум гардид, ки маҷмуъае аз донишмандону фозилони уммати исломӣ ба таълиму тарбия ва фатвову ирошду вазъ ва нашри ислом машғул будаанд. Ин буд қатрае аз корнамоҳиҳои ин халифаи рошид. Умед аст аз он баҳрае гирифта бошед. Дар ҳақи мо дуои хайрро фаромӯш накунед. Дӯстдори шумо азизон

Муҳаммадиқболи САДРИДДИН

МАЪХАЗҲО

1. Сияру аъломин-нубало ( 5/79).

2. Ал-фатво, док. Ҳусейн ал- маллоҳ ( с.810 , сияру аъломиннубало ( 5/78).

3. Аддаъвату илаллоҳ фил- асрил- аббосил- аввал (с. 1/41).

4. Тафсирут-тобеъин ( 1/4239), Умар ибнул Хаттоб, Саллобӣ (с. 260).

5. Тафсирут-тобеъин ( 1/4239), Умар ибнул Хаттоб, Саллобӣ (с. 260).

6. Сияру аъломин-нубало ( 4/608).

7. Сияру аъломин-нубало.

8. Сияру аъломин-нубало ( 4/610).

9. Сияру аъломин-нубало (4/615).

10. Сияру аъломин-нубало ( 4/618).

11. Сияру аъломин-нубало ( 4/619).

12. Сияру аъломин-нубало ( 4/613).

13. Сияру аъломин-нубало 4/619).

14. Сияру аъломин-нубало (4/620).

15. Сияру аъломин-нубало.

16. Сияру аъломин-нубало ( 4/621).

17. Ал-фатово док. Ҳусейн Ал- маллоҳ ( с. 84).

18. Сияру аъломин — нубало ( 4/276).

19. Сияру аъломин-нубало ( 4/277).

20. Сияру аъломин-нубало ( 4/276).

21. Сияру аъломин-нубало ( 4/270).

22. Сияру аъломин-нубало ( 4/277).

23. Сияру аъломин-нубало.

24. Сияру аъломин-нубало.

25. Фаслул-хитоб фї- сирати Амирул-мўъминин Умар ибнил-Хаттоб ( с. 264).

26. Сияру аъломин-нубало (4/298).

27. Ал-фатво, док. Ал — Маллоҳ ( с.83).

28. Сияру аъломин-нубало (4/303).

29. Сияру аъломин-нубало (4/312).

30. Сияру аъломин-нубало (4/318).

31. Ал-фатво, докт. Маллоҳ (с. 83).

32. Сияру аъломин- нубало ( 4/231).

33. Сияру аъломин-нубало ( 4/236).

34. Сияру аъломин-нубало.

35. Сияру аъломин-нубало (5/39).

36. Сияру аъломин-нубало ( 5/38).

37. Ал-фатово, нашъатҳо ва татавуруҳо, усулуҳо ва татбиқуҳо ( с. 85)

38. Сияру аъломин –нубало ( 5/43).

39. Сияру аъломин-нубало (5/41).

40. Сияру аъломин-нубало ( 5/42). 
41. Сияру аъломин-нубало (5/48).

42. Сияру аъломин-нубало (5/48).

43. Аттабақот ( 5/541), Асарул-уламо фил- ҳаётис –сиёсияти ( с. 666).

44. Уламоул- амсор, Бустӣ ( с. 123).

45. Табақотул- фуқаҳо (с. 66).

46. Асарул-уламо фил- ҳаётис –сиёсияти фиддавлатил- умавия ( с.667).

47. Муслим № (2242).

48. Сияру аъломин –нубало (4/555).

49. Сияру аъломин нубало (4/556), Асарул – уламо фил ҳаётис- сиёсияти (с. 667).

50. Сияру аъломин-нубало (4/556).

51. Асарул-уламо фил-ҳаётис- сиёсияти (с. 667).

52. Умар ибнул- Хаттоб, Саллоби (с.270).

53. Аддаъвату илаллоҳ фил-асрил-аббосийил-аввал (1/57).

54. Сияру аъломин нубало (6/31) .

55. Сияру аъломин-нубало (6/32).

56. Сияру аъломин-нубало.

57. Ал-баёнул-муғриб, Марокашӣ (1/19). Аддаъвату илаллоҳ (1/61).

58. Ал-баёнул-муғриб, Марокашӣ (1/48), аддаъвату илаллоҳ фил-асрул-аббосийил-аввал (1/62).

Сообщение Хадамоти Умар ибни Абдулазиз (раҳ) ва уламои ҳамасри ӯ появились сначала на ISLOH.net.

1.) Савол: Дар кадом сол паёмбари ислом Муҳаммад (с) ба шоҳи Сосониён Хусрави Парвез нома фиристод ва ӯро ба дини ислом даъват намуд ва натиҷаи ин даъват бо вуқуъи кадом воқеъа мунҷар гардид?

Ҷавоб: Мувофиқи маълумоти муаррихин паёмбари ислом Муҳаммад (с) дар соли 6-уми ҳиҷрӣ номаҳое ба сарони мамолики атрофи худ фиристода, паёмбарии худро ошкор ва онҳоро ба дини ислом даъват намуд. Яке аз он номаҳо ба дасти шоҳи Сосониён Хусрави Парвез расид, ки аз ҷониби ӯ бо хусумати зиёд пора карда шуд. Дар баробари ин Хусрав ба ҳокими Яман, ки Бозон ном дошта, хироҷгузор ва дастнишондаи шоҳаншоҳии Сосониён буд, супориш дод, ки шахсе, ки дар Мадина даъвои паёмбарӣ мекунад, дошта, ба назди Хусрав биёранд. Ҳанӯз фиристодагони ҳокими Яман дар Мадина буданд, ки Ширӯя падари худ Хусравро кушт ва шоҳаншоҳии Сосониёнро ба дасти худ гирифт ва ба ҳокимони худ, ки дар сарҳадоти шоҳаншоҳӣ ҳукумат мекарданд, нома фиристод ва Бозон ва бошандагони Яманро ба итоъати худ хонд ва чунин таъкид намуд, ки “шахсеро, ки дар Ҳиҷоз мудаъии нубувват аст, озод бигузоред ва мӯҷиби нороҳатии ӯро фароҳам насозед”!!!

Пас дар асоси оятҳои даъватгари ҷаҳонии Қуръон, баёни чунин воқеъоти воқеъӣ ва гаравиши мардум ба дини ислом маълум мешавад, ки қисмати бештаре аз мардумони эронитабор аз рӯзҳои нахустини ошкор ва паҳншавии ислом ва бо майлу рағбат, яъне ошиқона динеро чун ислом пазиро шуда буданд.

2.) Савол: Сабабҳои кам таҳқиқ шудани таърихи илми асримиёнагии Шарқ, ки яке аз соҳаҳои таърихи тамаддуни ҷаҳонист аз чӣ иборат аст?

Ҷавоб: Инро якчанд сабаб аст:

1. Аввал ин ки феълан сарчашмаҳои илмӣ дар ихтиёри аврупоиён набуд ва теъдоде аз онҳо бар асари ҳаводиси таърихӣ аз миён рафт ва бад-ин сабаб, ҳатто чанде аз муаллифон низ ба гумномӣ рафтанд.

2. Омӯзиши як сарчашма ё порае аз он ва дастрас набудани адабиёти дигар барои муқоиса ва хулосабарориҳои ниҳоии илмӣ дар баъзе мавридҳо муҳаққиқинро ба кӯргиреҳҳои илмӣ гирифтор мекард.

3. Бар асари чунин нофаҳмиҳо баъзе аз уламои бузург, ки дар чандин ҳунарҳову фаннҳо устод буданд, шахсони гуногун мутасаввир ва муаррифӣ мешуданд, тавреки гоҳҳо Хайёмро иборат аз ду шахс: Хайёми шоир ва Хайёми олим донистаанд.

4. Амиқ надонистани забонҳои шарқӣ, ноогоҳӣ аз усулҳои хоси баёни илмии асримиёнагии шарқӣ ва роҳу равиши нависандагии он ашхос.

5. Ба умқи фаҳму дарки ин ва ё он илми асримиёнагӣ нарафтани муҳаққиқини ғарбӣ ва амсоли ин имкони комил надодааст, ки ҷойгоҳи ҳақиқии уламои шарқӣ дар тамаддуни башарӣ барои хонандаи имрӯз возеҳ мунъакис гардад.

6. Бештаре аз муҳаққиқини замони нав ҳангоми баррасии таърихи асрҳои миёнаи Шарқ (ва махсусан таърихи илми он) ба гумроҳӣ рӯ ба рӯ омада, онро замони таназзулу сукути таърихӣ дониста, бад-ин восита қариб кулли ҷомеаи ҷаҳониро ба ин назариёти ботил гирифтор карда буданд. Ва ҳатто гоҳе ҳам бар асари бухлу рашки уламои руҳонимаоби Ғарб аст, ки намехостанд ва ҳатто имрӯз ҳам намехоҳанд, бартарии тамаддуни қурунивустоии муслиминро бар аҳли яҳуду насоро пурра ошкор созанд.

Аз ин рӯ, омӯзиши таърихи илм дар Шарқи қурунивустоӣ он вақт ба натиҷаи даркорӣ мерасад, ки агар муҳаққиқини фанҳои гуногун аз қабили риёзидонон, физикдонон, мунаҷҷимон, забоншиносон, муаррихон, файласуфон ва амсоли онҳо якҷоя таҳқиқот баранд

Бинобар ин то ҳол пурра маълум нест, ки ҳадди илмии уламои асримиёнагии мо то куҷо будааст? Танҳо ҳамин маълум аст ки рӯз то

рӯз муайян мегардад, ки кошифони баъзе соҳҳоти илми ғарбии замони Эҳёи Аврупо (Ренесанс) дар ибтидо муслимин буданд.

3.) Савол: Ду шохаи бузурги зарвонӣ ва каюмарсӣ, ки ба манзалаи шиъаву суннии имрӯзианд, ба кадом дин марбутанд?

Ҷавоб: Ин ду шохаи бузург марбути дини Яҳудианд.

4.) Савол: Ин суханони кист: “Гоҳо мебинем, ки афроде, ки ба куллӣ зидди дину зидди мазҳаб ва зидди Худо ҳастанд, дар осори худ ба навиштаҳои пучу бемағзи худ аз зардуштигарӣ ва авзои Эрони қабл аз ислом ҳимоят мекунанд, ҳадафашон равшану маълум аст”?

Ҷавоб: Муртазо Мутаҳҳарӣ

5.) Савол: Ҷанбаҳо ва сабабҳои исломпазирии эрониён дар асоси кадом омилҳо сурат гирифта буд?

Ҷавоб: Агар ҷанбаҳову сабабҳои исломпазирии эрониёнро таҳлил намоем, омилҳои зиёде ба чашм мерасад, ки муҳимтарини онҳоро тариқи зайл маънидод кардан ба маврид аст:

* мавҷуд набудани идея ва дини ягонаи мутаҳидкунанда дар давлати Сосониён;

* таназзули сохти ҷамоаи ғуломдорӣ ва ташаккулёбии ҷомеаи феодалӣ;

* парокандашавии низоми давлатдорӣ ва зуҳури буҳрони шадид дар давлати Сосониён;

* омилҳои сиёсӣ;

* пиршавии асосҳои анъанавию ахлоқии қабоил;

* вазъи ногувори ҳолатҳои эътиқодӣ;

* бавуҷудоии низоми шадиди табақотии нобаробарҳуқуқ;

* мавҷуд набудани муносибатҳои иҷтимоӣ-ҳуқуқӣ;

* ба кор бурдани низоми иқтисодӣ ва иҷтимоии ғайрифаъол дар давлати Сосониён;

* низоми судӣ вақонунгузории зидди башарӣ ва зиддиинсонӣ;

* диққатҷалбнамоии дини нав (ислом) ва хусусиятҳои ҷаҳонии он;

* даркнамоии моҳияти таълимоти исломӣ ва ҷониби эрониён;

* сукути динҳо, мазҳабҳо ва ҷараёнҳои собиқ;

* раҳоӣ аз ҷизя;

* муносибатҳои хешутаборӣ ва омезиш ёфтани халқиятҳо;

* ва амсоли ин;

6.) Савол: Бузургтарин тафсири Қуръонро дар дунё кӣ ва дар чанд ҷилд навиштааст?

Ҷавоб: Абӯҳомиди Ғазолӣ дар 700 ҷилд навишта, ки 50 ҷилди он танҳо дар тафсири сураи Бақара буд.

7.) Савол: Имом Абӯҳанифа (р) дар синни чандсолагӣ шогирди Ҳаммод шуд ва ин давраи шогирдӣ чанд сол идома ёфт?

Ҷавоб: Имом Абӯҳанифа (р) дар синни бистудусолагӣ ба ҳалқаи дарсии Ҳаммод пайваст ва ҳаждаҳ сол назди Ҳаммод шогирдӣ кард, зеро ҳангоми вафоти Ҳаммод, Абӯҳанифа (р) чиҳил сол дошт, пас маълум мешавад, ки то синни чиҳилсолагӣ шогирди ӯ буда, баъд аз он ҳалқаи дарсии худро созмон додааст.

Сообщение Ҳафт савол ва ҳафт ҷавоб аз сафҳаи таърих появились сначала на ISLOH.net.