Дар матлаби аввал каме аз муаррифии Имом Ҳусайн (р) ва то расидани хонаводаи эшон ба Мадина гуфтем. Дар ин матлаб мепардозем ба баъзе ҳолоти таърихӣ дӯстдорони ИМом Ҳусайн (р) ва ҳатто онҳое бад мебинанд Имомро. Инчунин баъзе амалҳое дар рӯзи Ошуро анҷом мешавад. Дар охир дар масалаи макони дафн шавии сари Имом Ҳусайн (р) ки сари муборак дар куҷо ба хок супорида шудааст.

Ёздаҳум: Масъулияти кушташавии Имом Ҳусайн (р) бар души кист?

   Масъулияти қатли Ҳусайн бар души чанд тараф аст, аз он ҷумла:

1-Аҳли Куфа:          

 Аҳолии Куфа касоне буданд, ки дар ҳоли дар Мадина иқомат доштани Имом Ҳусайн (р) ба ў номаҳои зиёде навишта намояндагонашро фиристода аз ў талаб намуданд то ба Куфа ҳозир шавад ҳамаи мардум тарафдори ў ва роҳбариву пешво будани ў ҳастанд то дар Якҷояги ва роҳбарии Шумо пеши роҳи фасоду мункаро бигирем. Имом Ҳусайн дар ҷавоби номаҳои онҳо бо вуҷуди таҳзироти Саҳоба суи Куфа равон  шуд. Чун ибни Зиёд воли Куфа шуд ҳама аз ҷонибдории Ҳусайн даст кашида ба сафи артиши ибни Зиёди лаъин пайвастанд ва ҳатто нагузоштанд, ки Имом Ҳусайн ба Мадина ё дигар манотиқ бозпас гардад.^[i] Умми Салама гуяд: Аҳли Куфа Ҳусайнро ба қатл расониданд. Худованд онҳоро қатл кунад. Ўро ба кумаки худ фиреб доданд лаънати Худо бар ишон бод.^[ii]

Дар се ҳолат хиёнати аҳли Куфа машҳур аст:

1. Баъд аз кушташавии Алӣ (р) бо Ҳасан (р) байъат намуда дар саботи Мадоин ба ў хиёнат карда зарбае ба рони пояш Синони Уъқуъфи зад.
   1. Хиёнати ишон ба Ҳусайн (р) дар карбало.
   1. Хиёнати ишон ба Зайд ибни Алӣ ибни Ҳусайн. Байъаташонро нақс карда чун задухурд шадид шуд ўро ба душман таслим намуданд.^[iii]

Масъулияти асоси дар гардани аҳли Куфа ҳаст, ки буздили карда паймон шикастанд.

2- Убайдуллоҳ ибни Зиёд:

Ибни Зиёди лаъин ва пастфитрат бо мухолифони Язид муъомилаи сахт менамуд. Чун Муслим ибни Ақил ва Ҳони ибни Урваро ба қатл расонид Язид ин иқдоми ўро ситоиш намуд ва сабаби он шуд, ки хунхорию зулму ситами ўро даҳчанд намуд, вагарна ў метавонист пешниҳоди Шамр ибни зилҷавшанро радд намуда ўро сарзаниш намояд ва пешниҳоди сулҳомези Имом Ҳусайнро бипазирад. Пастфитратоне мисли ибни Зиёд ва Шамр чун эътибору обруи некукореро мушоҳида намоянд ҳиқду ҳасад дар ботини ишон аланга мезанад ва бо ҳар роҳ мехоҳанд ўро аз мақому манзалаташ поин орад. Ин буд, ки Ҳусайн (р) даст додан ба ибни Зиёди пастфитратро рад намуд, зеро нафси поки ў чунин корро раво намедид.^[iv]

Ибни Зиёди лаъин ба саҳобагони киром низ эҳтиром қоил набуд.^[v] Бар Вай воҷиб буд, ки пешниҳоди Имом Ҳусайнро бипазирад. Хусусан дар ҳоле, ки ў сўи Куфа намерафт.^[vi]

Масъулияти асоси дар ин куштор дар гардани ибни Зиёд, зеро тароҳи ин амал ў буд ва пешниҳодоти Имом Ҳусайнро ў рад кард. Торих ин амали ӯро маҳкум карда худи ўро ба хунхорию бадбахти ва пастфитрати мавсуф донистааст^[vii]. Имом Заҳаби дар охири тарҷумаи Убайдуллоҳ гуфтааст: Шиъаҳо ба Убайдуллоҳ ва атрофиёни ў лаън мегуянд. Мо нисбати ишон филлоҳ нафрат дорем. Ва аз ӯ безори меҷуем ва лаънашон намегуем ва ба Худованд амрашонро месупорем.^[viii]

• Умар ибни Саъд ибни Абиваққос сарлашкари ибни Зиёд:

Яке аз масъулини қатли Ҳусайн Умар ибни Саъд, сарлашкари ибни Зиёд мебошад. Бадтарин писаре барои беҳтарин падар. Ишон метавонистанд аз ин кор даст кашанд ва ё ба ҷониби Ҳусайн(р)  гузоранд мисли Ҳур ибни Язид, ки бо Ҳусайн пайваст ва ба шаҳодат расид.^[ix] Умар ибни Саъд дар ибтидо пешниҳоди ибни Зиёди лаъинро барои набард бо Ҳусайн  напазируфт ва чун зери фишор қарор гирифт, вақт барои маслиҳат пурсид. Гарчанде мардум ба вай маслиҳатҳои муфид доданд, лекин муҳаббати дунёву мансаб, ўро ки имони заъиф дошт, ба роҳи зишт бурд ва аз роҳи охират дур сохт.^[x]

4- Язид ибни Муъовия:

Язид дар зоҳир қатли Имом Ҳусайнро маҳкум карда кушиш намуда то ўро аз хориҷ шудан суи Куфа боздорад. Ў барои ин номае ба ибни Аббос фиристода то Имом Ҳусайнро аз хориҷ шудан боз дорад. Ҳамчунин ҳине ки сари Имом Ҳусайнро наздаш гузоштанд ибни Зиёдро лаънат гуфтаву изҳор намудааст: бидуни қатли Ҳусайн ман аз итоъати шумо рози будам.^[xi].  Ин нороҳатию пушаймонии Язид  масъулиятро аз душаш албатта дур намекунад, зеро ў қодир буд то фармони кушта нашудани Ҳусайнро барорад. Бо ин фармон ў метавонист силаи раҳм ва қаробати ў бо Расулуллоҳ (с) ва маконати худро дар назди мусалмонон ҳифз намояд.^[xii]

Ба ҳар ҳол масъулияти қатли Ҳусайн дар гардани Язид аст, зеро дар хилофати ў ва манотиқе кушта шудааст, ки зери сайтараи артиши ўст. Амирулмўъминин Умар (р) мегуфт: Масъулияти маркаберо, ки дар Шом ё Ироқ пояш ба сабаби ноҳамвор будани роҳ озор меёбад, дар нафси худ ҳис мекунам. Пас чигуна хоҳад буд агар қотилон худ артиши халифа бошад!?^[xiii]

Қатли Имом Ҳусайн нишонаи ор ва нуқтаи сиёҳе дар аҳди Язид ибни Муъовия ибни Абусуфён , то абад боқи хоҳад монд.

Дувоздаҳум: Суханони мардум дар бораи Язид, оё лаънат гуфтани ў ҷоиз аст?:

Мардум дар мавзуъи лаън гуфтани Язид бе се гурўҳ ҷудо шудаанд: Яке аз ин тарафҳо эътиқод бар куфру нифоқи Язид доранд, зеро  ў дар қатли набераи Паёмбар (с) саъй намуда бо ин роҳ қасоси гузаштагонашро ки дар Бадр ба қатл расиданд гирифтааст.

Тарафи дуввум бар ин боваранд, ки ў марди солеҳ ва имоми одил ва яке аз саҳобагон буда ки дар аҳди Паёмбар (с) таваллуд шуда Паёмбар (с) ўро болои дастонаш гузошта табаррук кардааст. Баъзе аз ин гурўҳ шояд ўро бартар аз Абубаку Умар (р) донистаанд.

Ҳардуи оро (фикрҳо) ботиланд назди касе ки камтарин ҳиссе аз ақлу илм ва огоҳи аз сирати гузаштагон дорад. Биноан ин афкор ба касе аз аҳли илм ва ақлу тадбир нисбат дода намешавад.^[xiv]

Тарафи саввум чунин мепиндоранд, ки ў шоҳе аз  шоҳони мусалмон буда, ки корҳои нек ва зишт дораду кофир набудааст, лекин аз дасти ў ҳодисаҳое мисли қатли Имом  Ҳусайн ва воқеъаи «Ҳарра» ба вуқуъ пайваста аст. Ў аз зумраи саҳобагон набуда. Ин ақидаи оммаи аҳли илму ақл ва Аҳли суннату ҷамоъат аст.

Баъд аз он ин тоифа ба се гурўҳ ҷудо мешаванд; гурўҳе лаънаташ мехонад, гурўҳе дўстдори ў ҳастанд ва гурўҳе на лаънаташ мехонаду на дўсташ медоранд ва бар ин боваранд имом Аҳмад ва асҳоби ў.

Абумуҳаммади Мақдисиро чун аз Язид пурсиданд гуфт: Ончи ба мо расида ин аст, ки на лаън гуфта мешавад ва на дўст дошта мешавад. Инчунин ибни Таймия низ бар ҳамин ақидааст. Ин боадолаттарин суханон дар бораи Язид ва амсоли ўст. Аммо тарки лаъну дашноми ў бинобар он аст фисқи ў, ки тақозои лаънаш бошад собит нашудааст, ё бинобар он ки фосиқи муъайян ба хусуси худаш лаън гуфта намешавад ё аз рӯи таҳрим ва ё аз рӯи танзиҳ. Дар саҳеҳи Бухорӣ дар қиссаи хамморе, ки аз ў такрори нӯшидани шароб собит шуда, аз Умар(р) собит шудааст, чун баъзе саҳобагон лаънаш гуфтанд Паёмбар (с) фармуд: «Ўро лаънат нагуед, зеро ў Худо ва расулашро дўст медорад».^[xv] Инчунин фармуд: «Лаъни мўъмин мисли қатли ўст».^[xvi] Ин дар ҳолест, ки лаън  гуфтани «шориби Хамр» арақнуш умуман собит шудааст, пас ба ин далел шахси муайянеро аз асҳоби дўзах гуфта шаҳодат дода наметавонем,^[xvii] зеро аз роҳи касрати ҳасаноти маҳвкунандаи гуноҳ, шафоъати мақбул ва ғ, метавонад аз гуноҳаш барии гардад.

Барои тарки муҳаббат нисбат ба Язид ва ё баръакс муҳаббати ў ҳар як тоифа далели ақлию нақши худро дорад. Касоне ки тарки муҳаббати Язидро бовар доранд мегуянд: Амалҳои нек аз ў сар назадааст то боъиси муҳаббаташ гардад, пас ў яке аз шоҳони мусаллат аст, ки муҳаббати ишон ғайри машруъ аст. Дуввум инки ў даст ба қатл ва фисқзада аст, мисли қазия Имом Ҳусайн ва аҳли «Ҳарра».^[xviii]

Аммо касоне ки даъвои муҳаббати Язидро доранд ба ду маъхаз такя доранд: яке ин ки ў мусалмон аст, умури мусалмононро ба душ гирифт, он ҳам дар аҳди саҳоба ва хислатҳои хубе низ дошт. Эшон нисбати ҳодисоте, ки дар аҳди ў рух додааст онро таъвил карда ўро дар он умур (аҳли Ҳарра) муҷтаҳид мешуморанд, ки хато карда ва ё ин ки аҳли Ҳарра байъатро шикастанд. Аммо нисбати қатли Имом Ҳусайн Язид ба он амр накарда ва онро маҳкум намуд ва инчунин қотилонашро.

Дуввум ин ки дар саҳеҳи Бухори собит аз ибни Умар шудааст, ки Паёмбар (с) фармуд: «Аввалин артише, ки шаҳри Константинополро «ғазв» мекунад, яъне барои ишғоли он меҷангад»-мағфират шудагонанд».^[xix]

Таҳқиқи ин ду сухан инро нишон медиҳад, ки иҷтиҳод дар он ҷоиз аст, ва назди мо^[xx] ҷамъ шудани ситоиш ва мазаммат дар як шахс имконпазир аст ва барои ў дуъои нек ва дуъои бад мешавад ба эътибори ду ҷониб. Аҳли суннат ва ҷамоъат бар ин ақидаанд, ки фосиқони миллат (яъне ислом) дар дўзах ба эътибори гуноҳашон ҷазо дода боз дохили ҷаннат мешавад, пас дар ишон савобу иқоб ҷамъ мешавад. Аммо хавориҷ ва муътазила инро инкор мекунанд. Яъне тибқи эътиқоди онҳо дар як шахс ҳам савоб ва ҳам иқоб ҷамъ намешавад.^[xxi]

Бояд донист, ки лаън гуфтани Язид баъд аз барпошавии давлати Аббосиҳо ва пайдошавии фурсат барои таъни умавиҳо интишор ёфт.^[xxii] Аммо ҳадиси Паёмбар (с) «Ло язолу ҳозо  амру уммати қоиман бил қист, ҳатто юсалимуҳу раҷулун мин бани Умайя юқолу лаҳу Язид»,ҳадиси заъиф зеро дар он бештар аз як иллат вуҷуд дорад.

1. Заъиф будани санад.
   1. Инқитоъ байни ровиҳо Макҳул ва Абиубайда, зеро ҳамдигаро надидаанд.^[xxiii]

Ибни Касир оиди аҳодиси зиёде, ки дар бораи мазамати Язид омадааст сухан гуфта ҳамаи онро ҳадисҳои бофта ва беасос гуфтааст.^[xxiv]

Сездаҳум: барҳазар доштан аз афсонаҳое, ки дар бораи кушташавии Имом Ҳусайн (р) вуҷуд дорад:

Шиъаён дар нақли хабарҳои ин ҳодиса муболиғаи зиёд кардаанд ва китобҳои торихро аз ҳодисаҳои аҷиб пур кардаанд. Гуфтаанд: баъд аз кушташавии Ҳусайн (р) уфуқи осмон сурх шуда аз зери сангҳо хун ҷушидааст, ҷинҳо нола кардаанд ва ғайра аз хаёлҳое, ки ақлҳои онҳо сохтаанд ва то имрўз такрор мекунанд, то он ҳодисаро бузург нишон диҳанд аз ҳисоби дигар ҳодисаҳо^[xxv]ва чашми мардумро кур созанд.^[xxvi]

-Интиқоми Худованд аз қотилони Ҳусайн:

Аммо ончи фитнаву мусибатҳое, ки нисбати мубтало шудани қотилони Ҳусайн ривоят шуда бештари он дуруст аст. Кам касе аз ишон наҷот ёфт, боқи ҳама дар ин дунё мубтало ба бемориҳо шуданд. Аксари ишон мубтало ба ҷунун девонагӣ шуданд. Метавонем барои ҳар кадоми ин қотилон,кич и гӯна сарнавишти бадеро мубтало шудаанд биёварем,ки ҳар кадом сар бурида ва бо хорӣ кушта шудаанд. (агар фурсат пайдо кардам дар мавриди ҳар нафарашон ва ба чи сарнавиште дучор шуданд хоҳам навишт) Аммо боз ҳам шиъаён дар ин масала Ҳусайн музахрафоти зиёду ахбори тулоние овардаанд ва ончи овардем басанда аст.

Муҳимтарин фоида ва панду андарзҳо

Аввал: Рўзи Ошуро:

Ин рўзи даҳуми моҳи Муҳарам аст, ки бидъатҳои зиёдеро дар онрўз пайдо намуданд ва ду тоифа ба сабаби ифроту тафрит дар он ҳалок гардидаанд, яке он рўзро рўзи хурсанди ва дигаре рўзи мотам барои худ қарор додаанд.^[xxvii]

Шиъаҳо рўзи кушташавии Имом Ҳусайнро мотам эълон намуда дар он «ғулув», намуда, яъне аз ҳадди муайян гузаштаанд, ки то имрӯз идома дорад. Ишон барои нолаву ҳузну мотам дар ин рӯз аҷру савоб мураттаб сохта чунин амали онрузро сабаби мағфирати гуноҳон ва хатоҳо мешуморанд.^[xxviii]

Туси дар «Амоли» аз Ризо дар ин боб ривоят овардааст.^[xxix] Инчунин Абиамораи Куфӣ аз Ҷаъфар ибни Муҳаммад ривоят мекунад: Шахсе ашки чашмаш барои хуни рехтаи мо ё номуси аз даст рафтаи мо резад Худованд ўро сокини ҷаннат гардонад.^[xxx]

Маҷлисӣ дар ин бора боберо махсус гардонидааст, ки дар он одоби мотам дар рӯзи Ошуроро оварда бештар 38-ривоят баён намудааст.^[xxxi] Онҳо иддаъо кардаанд, ки замину осмон ва соири махлуқот рӯзи қатли Имом  Ҳусайн нолаву гиря намудаанд.^[xxxii] Ба ин иктифо накарда рӯзаи Ошуроро ҳаром эълон дошта, шахси рӯзагирро дар он рӯз душмани аҳли байт эълон доштаанд.^[xxxiii] Ишон рӯзи душанберо рӯзи наҳсу бебаракат мешуморанд, зеро дар он рӯз Паёмбар (с) фавтида ва ҳар балое ба оли Муҳаммад омада дар ҳамин рӯз омад биноан он рӯзро баракат донистан ва руза гирифтан ҷоиз нест. Аммо ба пиндори ишон он рӯзро ид мекунанд.^[xxxiv] Дурўғу ривоятҳои бофта дар ин боб хеле зиёд аст. Ҳаргоҳе, ки давлати шиъаён қуввату шавкат пайдо кунад, ин мотаму ҳузну нолакуниҳо зоҳиртару возеҳтар мегардад. Ҳамчуноне, ки дар замони давлати бани Бобавайҳи шиъа ва фотимиҳо буд.^[xxxv]

Яке аз дигар амалҳое ки дар он рўз анҷом медиҳанд ин баромадан ба кучаҳо ва руйканиву муйкани  ва бо занҷир ба китфу пушти худ задан аст ба андозае, ки хун ҷори мешавад.^[xxxvi]

Ибни Касир ин амалро хориҷ шудан аз ҳудуди Илоҳи медонад. Онҳо дар он рӯз аз ҳамаи амалҳои рӯзмара даст кашида ҳамон шаб об наменушанд, зеро Имом Ҳусайн ташна ба шаҳодат расид. Уламои шиъа берун шудан ба кучаҳову ба рўи задану занҷир заданро то ҳадде ки зарараш маълум бошад ҷоиз шуморидаанд, ҳатто пушидани мардон либоси занонро раво дидаанд, агар дар рафти мотам тақозои он шавад.^[xxxvii]

Ба ин иктифо накарда Руҳуллоҳ Ҳумайнӣ мегуяд: Нола кардан барои сайиди шуҳадо ва барпо доштани маҷлисҳои Ҳусайни василаҳои будаанд, ки 14-аср боз исломро ҳифз намуда аст!^[xxxviii]

Кадом вақт гиряву нола даъват будааст? Ва кадом замон оҳу фиғон ҷиҳод будааст? Ин эътиқоди шиъаҳои имомӣ ва дар мақтали Ҳусайн ва рўзи Ошурост, пас оё ин амал дар ислом вуҷуд дорад?! Ҳусайн (р) аз ин гуна амалҳо безор аст, зеро дине ки ҷадди ў таълим дода ин афъолро ҷоиз намешуморад. Паёмбар (с) фармуда аст: «Нест аз мо касе ки ба рӯи худ мезанаду либос медаррад ва ба даъвоҳои замони ҷоҳилият мехонад».^[xxxix] Боз мефармояд: «Ман безорам аз касе ки ҳини мусибат нидои баланд мекунад, касе ки муйи сар метарошад ва касе ки либоси худ медарад»^[xl]

Илова бар ин он амалҳои мункаре ки дар Ҳусайнияҳо мешавад аз ҷониби уламои шиъа дар масодири қадима маҳкум ва манъ шудаанд.^[xli] Муҳаммад ибни Ҳусайн ибни Бобовайҳ ки назди Шиъаҳо лақаби садуқро дорад аз аҳодиси Паёмбар (с) овардааст: «Нола кардан аз амалҳои ҷоҳилият аст».^[xlii] Ингуна аъмол аз ҷониби Алӣ (р.)^[xliii] ва аз ҷониби имомони шиъа мисли имом Боқир^[xliv] ва Ҳасан  Муғния^[xlv] низ ҳаром эълон шудааст. Дини мубини ислом одоби мусибатро ба мо таълим додааст ва мақтали Ҳусайн (р) мусибати бузургест. Аз ҷумлаи ин одоб:

1- Сабр бар мусибат:

Аз ҳамаи одоб ин бузургтар аст. Сабр бар мусибат яъне ҳабси қалб аз афкори бад, ҳабси забон аз шикоят ва ҳабси аъзо аз амлҳое, ки сабаби ғазаби илоҳи мебошанд. Месазад, ки ин сабр ҳангоми шунидани мусибат бошад, зеро Паёмбар (с) мефармояд: «Сабр ҳангоми садамаи аввалааст»^[xlvi]

2- Бо умеди аҷр будан дар ивази сабр:

Пас месазад, ки дар ивази сабр аҷру савобро аз даргоҳи Илоҳи интизор дошта бошад. Инсон сабр мекунад, зеро Худованд фармудааст: агар шахси наздикеро аз даст дода бошад. Фармудаи Паёмбар (с)-ро ба ёд меорад: «Худованд мефармояд: Чун аз бандаи мўъминам  шахси азизеро дур мекунам ва ў сабр карда аҷр металабад барояш ягона ҷазои нек ҷаннат хоҳам дод».^[xlvii] Ин ба шартест, ки сабри ў ба хотири ризои Худо бошад.^[xlviii]

3- Истирҷо ва дуъои мусибат:

Ҳангоми расидани мусибат инсон бояд бигуяд: «Инно лиллоҳ ва инно алайҳи роҷиъун, эй бори Худоё дар ин мусибатам маро аҷр бидеҳ ва ҷонишини беҳтаре аз он бароям насиб намо».

          Сухани Худо:  

“Албатта, шуморо ба андаке тарс ва гуруснагиву бенавоӣ ва бемориву нуқсон дар зироот меозмоем. Ва сабркунандагонро хушхабар деҳ. Касоне, ки чун мусибате ба онҳо расид, гуфтанд: «Мо аз они Худо ҳастем ва ба назди Ӯ бозмегардем».

Салавот ва раҳмати Парвардигорашон бар онон бод, ки ҳидоятёфтагонанд.”

(Сураи Бақара, оятҳои 155-157)

Паёмбар (с) фармудааст: «Касеро ташвишу ғам, сахтию маразе расад» Пас гуяд: Аллоҳ парвардигори ман аст нест шарике мар ўро, Худованд ончиро ба ў расида аз ў дур созад.^[xlix] Дуъоҳои зиёде дар суннат барои мусибатзада ворид шудаанд.

    4-Парҳез намудан аз ҳар ончи ғазаби Худовандро меорад:

Монанди бо овози баланд сухани зишт ҳангоми мусибат гуфтан, ба рую муй задан ва амсоли ин, ки хилофи адаби сабру аҷр аст.^[l]

5- Ночиз шуморидани мусибат бар худ бо ёдовардани вафоти Муҳаммад (с):

Чунки вафоти он ҳазрат (с) ва қатъ гардидани ваҳй бузургтарин мусибат барои уммат буд ва бо ёд овардани мусибати бузург таъсири мусибати кучак осон мегардад. Паёмбар (с) мефармояд: «Ҳаргоҳе яке аз шуморо мусибате мерасад, пас бо ёд овардани ман мусибаташро осон намояд, зеро аз бузургтарин мусибатҳост.^[li]».

6- Мушоҳидаи неъмат дар мусибат:

Аз одобе, ки мусалмон бояд ҳангоми мусибат риъоя кунад ин мушоҳидаи неъмат ҳангоми мусибат аст. Агарчи қатли Имом Ҳусайн (р) хеле мусибати бузург буд, лекин барои ў хайр буд, зеро ў ба дараҷаи шаҳодат расид монанди дигар ақорибаш. Манзилатҳои оли танҳо бо балову имтиҳоноти бузург ба даст меоянд. Паёмбар (с) чун пурсида шуд: Кадоме аз мардум бисёртар гирифтори мусибату бало ҳастанд? Фармуд: «Паёмбарон (а) баъд аз он солеҳон баъд ҳаммонанди ишон, ҳар кас ба қадри диндорияш битило мешавад, агар дар динаш устувори бошад бало бештар бошад, дар акси ҳол осон карда шавад. Бало бар мўъмин хоҳад буд то ин ки ў аз гуноҳ пок гардад.^[lii]»

7-Ба ёд овардани қазои рафта:

Ҳар мусалмон  ҳангоми мусибат яқин дошта бошад, ки ҳар чӣ бар ў расида муқаддар аз ҷониби Худо аз рўзи азал аст ва ҷои фирор аз он нест, мусибат барояш осон мегардад.

Сухани Худо:

“Ҳар мусибате ба мол ё ба ҷонатон расад албатта пеш аз он ки биёфаринемаш, дар китобе навишта шудааст. Ва ин бар Худо осон аст! То бар он чӣ аз дастатон меравад, андӯҳгин набошед ва ба он чӣ ба дастатон меояд, шодмонӣ накунед. Ва Худо ҳеҷ мутакаббири худситояндаро дӯст надорад.”

(Сураи Ҳадид, оятҳои 22-23)

8-Мавқеъи ибни Таймия ва ибни Касир нисбати ончи Шиъаҳо рўзи ошуро анҷом  медиҳанд:

1- Ибни Таймия гуяд: Ба сабаби  қатли Ҳусайн шайтон ду бидъатро барои мардум овард: Бидъати нолаву гиря, лату куб бар рў дигар аъзо ва ташна нишастану марсияхон ва дигар дашноми салафи солеҳ ва лаънат  гуфтан бар ишон ва дохил кардани афроди бегуноҳ дар ин қазия. Чун ахбори кушташавии  Имом Ҳусайнро мехони бештари он дурўғ аст ва касе ки қасди ин гуна аъмоли мункарро мекунад мехоҳад дари фитнаву тафриқаро байни уммат боз намояд. Ин амалҳои рўзи Ошуро ба иттифоқи мусалмонон на воҷиб аст на мустаҳаб, балки барои мусибатҳои қадим гиряву нола кардан аз бузургтарин амалҳои ҳаром аст ки Худованд аз он манъ  намудааст.^[liii]

Ончи Худованд амр намудааст, ҳангоми мусибат ин сабр асту умеди аҷр. Ончи ҷоҳилону гумроҳон дар рўзи Ошуро анҷом медиҳанд натиҷааш фитнаандози байни мусалмонон, дашноми гузаштагон ва паҳн намудани дурўғу фитна  дар дунёст.^[liv]

2- Ибни Касир мегуяд: Ҳар як мусалмон бояд аз ончи бар Ҳусайн (р) гузашт андуҳгин бошад, зеро ў аз зумраи донишмандон ва писари духтари Паёмбар (с) буд, лекин ончи Шиъаҳо мекунанд аз изҳори ҳузну оҳу нола хуб нест ва шояд бештари он худнишондиҳи ва сохтакори бошад. Падари Ҳусайн беҳтар аз ў буд, лекин рўзи кушташавиашро мотам намегиранд. Инчунин Усмон (р) ва Умар ибни Хаттоб (р) беҳтар аз ишон буданд. Паёмбар (с) низ беҳтар аз он ҳама аст, лекин рўзи вафоташро мотам нагирифтанд ва чизе зикр накарданд, мисли гирифтани офтобу моҳ сурхшавии уфуқи осмон, нолаи ҷинҳо ва ғ.

Беҳтарин чизе, ки ҳангоми чунин мусибатҳо гуфта мешавад^[lv] ончи дар ривояти Ҳусайн (р) аз ҷаддаш Паёмбар (с) омадааст, ки мефармояд: «Ҳар мусалмонеро, ки мусибате мерасад ва онро ёдовар мешавад, гарчанде аз он муддатҳо гузошта бошад ва онро бо дуъои Инно лиллоҳ…..-зикр мекунад Худованд он аҷреро ки рўзи расидани ҳамон мусибат ба ў додааст хоҳад дод»^[lvi]

9-Касоне ки Ошуроро ид мегиранд:

Гурўҳе бо номи носибиҳо ки адовату душмании худро нисбат ба Алӣ ва оли ў аз ҷумла Ҳусайн эълон доштаанд рўзи Ошуроро барои худ ид ва рӯзи фароҳу сурур қарор додаанд, ки ин инҳирофу залолату гумроҳии ошкор аст.^[lvii]

Шиъаҳо ки Ошуроро рӯзи мотаму андуҳ қарор додаанд тоифаи дигаре онро рӯзи иду хурсанди эълон кардаанд ва таъомҳои хубу либоси зиннатию монанди он дар ин рӯз анҷом медиҳанд, ки он бидъат ва гумроҳии ошкор аст.

Аҳодиси зиёде бофтаву беасос дар ин бора ривоят шудааст, азон ҷумла:

1. Касе рузи Ошуро нафақаи аёлашро васеъ кунад Худованд барои ў васеъ мекунад.^[lviii]
   1. Пайдо намудани намози махсус дар шабу рӯзи Ошуро.^[lix]

Ва дигар бидъатҳое, ки дар он рӯз пайдо кардаанд ва ҳеҷ  асле дар дин надоранд.^[lx]

Аз шайхул ислом, оиди ончи мардум дар рўзи Ошуро анҷом медиҳанд, пурсиданд, баъд аз ҳамду санои Худо баён дошт, ки ончӣ мардум дар ин рўз анҷом медиҳанд дар аҳодиси саҳеҳи Паёмбар (с) ва на аз асҳоби Ў (с) собит нашудааст. Ин бидъатҳо дар рўзи Ошуро ба он хотир пайдо шудаанд, ки дар Куфа он айём ду тоифа вуҷуд дошт, ки яке рофизиҳо ки нисбати оли байт муҳаббат доштанд ва ишон дар ҳақиқат мулҳидин ва зиндиқҳо буданд ва ё ҷоҳилон ва асҳоби ҳавову ҳавас буданд. Тоифаи дуввум носибиҳо ҳастанд, ки Алӣ (р.) ва асҳоби ўро бад мебинанд ба сабаби он куштору задухурдҳое, ки дар замони фитна ба вуқуъ пайваст.^[lxi] Чун асабият байни ин ду тоифа пайдо шуд ингуна бидъатҳо низ дар асари он дар ин руз зуҳур намуд. Тоифае осори иду суруру фараҳ ва тоифаи дигар ососри мотаму ғаму андуҳ дар он рӯз эълон намуданд, ки ҳарду навъ ботиланд.^[lxii]

10- Роҳнамойи Паёмбар (с) дар рўзи Ошуро:

Рўзи Ошуро аз рузҳои некест, ки Паёмбар (с) ба рӯза гирифтани он ташҷеъ намудааст: «Се рӯзи ҳар моҳ ва рамазон то рамазон ин ҳамаи даҳр аст ва рӯзаи арафа аз Худо умед аст, ки гуноҳони соли гузашта ва соли ояндаро мағфират кунад ва рӯзаи Ошуро умед аст гуноҳони соли гузаштаро меомурзад».^[lxiii] Ибни Аббос ривоят мекунад, ки чун Паёмбар (с) ба Мадина омад дид, ки яҳудиҳо рўзи Ошуроро рӯза медоранд ва ҳине ки аз сабабш пурсиданд гуфтанд: Ин рӯзест, ки Худованд дар он рӯз бани Исроилро аз душманаш озод намуд, пас Мусо он рӯзро рӯза гирифтанд ва ба рӯзаи он амр намуданд.

Аҳодис дар ин боб хеле зиёд аст ва мазҳаби аҳли суннат ва ҷамоъат байни ифроту тафрит аст.

Дуввум: Таҳқиқи макони сари Ҳусайн (р):

Сабаби ихтилоф дар мавзеъи сари Имом Ҳусайн (р) байни оммаи мардум он аст, ки мазору зиёратгоҳҳои зиёде дар диёри мусалмонон дар замони тахаллуфи фикрию ақидати пайдо шудааст ва ҳар яки он даъво мекунад, ки сари Имом Ҳусайн он ҷо мадфун аст. Сабаби дуввум ин набудани маълумоти дақиқ дар бораи маконест, ки сари Имом Ҳусайн он ҷо дафн шудааст. Ин аст, ки ҳар гурўҳе барои собит намудани фикри худ далелҳо меоранд.

Барои таҳқиқ намудани макони сари Имом Ҳусайн лозим аст, ки вуҷуди онро  баъд аз набарди Карбало пайгири намоем.^[lxiv]

Собит шудааст, ки сари Имом Ҳусайн ба назди ибни Зиёд оварда шуд ва ў бо чуби дасти худ ба он зад ва Анас ибни Молик, ки он ҷо ҳозир буд гуфт: Аз ҳама диди ба Паёмбар (с) ў бештар монанд буд^[lxv]. Баъд аз ин ривоятҳо оиди куҷо шудани сари Имом  Ҳусайн зидду ноқизанд. Ривоятҳое вуҷуд дорад, ки ибни Зиёд сари Ҳусайнро ба Язид фиристода ва Язид бо чуб ба он задааст ва ин амали ўро Абибарзаи Аслами маҳкум кардааст, лекин ин ривоят заъиф аст^[lxvi].

Ибни Таймия бар заъиф будани ин ривоят чунин далел овардааст, ки он саҳобагоне, ки муъомилаи Язидро бо сари Имом Ҳусайн инкор кардаанд на дар Шом, балки дар Ироқ буданд^[lxvii]. Далели дигар ин аст ин ривоят хилофи ривоятҳои саҳеҳест, ки ҳусни муъомилаи Язидро бо оли Ҳусайн (р) собит менамояд.^[lxviii] Ибни Таймия гуяд: Сари Ҳусайнро назди ибни Зиёд оварданд ва ў бо чуби дасташ онро зад ҳамчуноне, ки дар саҳеҳ омадааст^[lxix], аммо ҳозир кардани он назди Язид ботил аст ва санади он мунқатиъ аст.^[lxx] Аммо ибни Касир ихтилофи ривоятҳоро оиди ҳозир кардани сари Имом Ҳусайн назди Язид баён дошта ривоятеро, ки ҳузури онро ба назди Язид баён мекунад тарҷеҳ медиҳад^[lxxi]. Заҳаби низ чунин ақида дорад^[lxxii].

Овардаанд, ки сари Ҳусайн дар шаш диёр, яъне шахҳр дафн шудааст:

• Димишқ: Байҳақи дар «Маҳосину Масови» овардааст, ки Язид сарро  амр намудааст, то шуста кафан намуда гуронанд ва хаймае болои он зада 50-мардро барои он муваккал сохтааст.^[lxxiii] Ибни Асокир низ оиди сари Имом Ҳусайн ва вуҷуди он дар Шом ривоятҳоеро овардааст, ки маҷҳуланд,^[lxxiv] биноан ба онҳо эътимод карда намешавад^[lxxv]. Заҳаби бо исноди худ аз Абиқурайб овардааст, ки гуё ў ҳини буданаш дар Шом аз дарвозаи тумо хориҷ шуда сареро дидааст, ки дар он нивиштаҷоте буда: «Ин сари Ҳусайн ибни Алист». Пас дарҳол онро дар ҷояш дафн намудааст^[lxxvi]. Ин ривоят хеле заъиф аст^[lxxvii]. Аз дигар тараф нигоҳ доштани он сар барои Язид чӣ фоидае дорад?^[lxxviii].
  • Карбало: Ҷуз  шиъаҳои имоми касе бовар ба он надорад, ки сари Ҳусайн дар Карбало бошад. Ишон мегуянд сарро баъд аз чиҳил рўз баргардонида ба ҷониби ҷасади Ҳусайн (р) гуронидаанд^[lxxix]. Он рўз байни ишон ба зиёрати чиҳил маъруф аст. Онҳо барои исботи ин даъвояшон далеле надоранд ва Абунаъим Фазл ибни Дакин даъвои ононеро, ки қабри Ҳусайнро медонем гуфтаанд инкор намудааст.^[lxxx] Ибни Ҷарир ва дигарон зикр кардаанд, ки асари қабри Ҳусайнро нобуд сохтаанд, то касе аз он огоҳ нашавад^[lxxxi].
  • Ар-риққа: Танҳо Сибт ибни ал-ҷавзи зикр карда, ки сари Ҳусайн дар масҷиди Рикқа наздикии Фурот аст. Чун сарро назди  Язид оварданд гуфтааст: Инро ба оли Абимуъит бо ивази сари Усмон (р) мефиристам ва ишон дар Риққа сукунат доштаанд, пас он сарро дар ҳавлие дафн кардаанд ва он ҳавли баъд ба масҷид илова шудааст^[lxxxii]. Ин ривоят бидуни иснод ва хеле аз воқеъият дур аст ва хилофи ривоятҳои саҳеҳ аст, ки ҳусни муъомилаи Язидро бо оли Ҳусайн исбот мекунад.^[lxxxiii] Заҳаби Сибт ибни ал-ҷавзиро рофизӣ медонад.^[lxxxiv]
  • Асқалон: Ҷамъе аз муҳаққиқон вуҷуди сари Ҳусайнро дар Асқалон инкор мекунанд. Қуртуби,^[lxxxv] ибни Таймия^[lxxxvi] ва ибни Касир^[lxxxvii] низ инро андешаи ботил хондаанд.
  • Қоҳира: Баъд аз ин ки салибиҳо азми истилои Асқалонро дар соли 549ҳ намуданд халифаи Фотимӣ Солеҳ Талоеъ ибни Зарик бо лашкараш бо Солеҳия пойи урён рафта сари Ҳусайнро дар ҳарири сабз гирифта оварда дар қабри маъруфе дар машҳади Ҳусайни дар наздикии хони Халили дафн намудааст. Ин воқеъа дар рўзи якшанбеи ҳаштуми Ҷимодиюл-охири соли 548ҳ сурат гирифтааст^[lxxxviii]. Шабланҷи зикр кардааст, ки вазири фотими сари Ҳусайнро аз фарангиён бо моли зиёд ба даст овардааст^[lxxxix].
  • Баъзе торихнигорон кушидаанд, то исбот намоянд, ки сари Ҳусайн дар ҳақиқат аз Асқалон ба Миср  оварда шуда аст ва машҳади Ҳусайни дар Миср ҳақиқатан мабни бар сари Ҳусайн аст^[xc]. Яке аз  мутаахирин бо номи Ҳусайн Муҳаммад Юсуф ин амро ҳақиқат хонда ғайри онро радд кардааст ва далеле, ки пеш оварда хобҳо ва кашфиётест, ки баъзе суфиҳо даъвои онро мекунанд. Дар иин гуна хобҳо омадааст, ки ин сари мадфун сари Ҳусайн аст. Ў барои ин суханаш таъйиде овардааст бо ихтироъи қоъидае, ки дар он мегуяд: Сари Ҳусайн дар Қоҳира аст, ин ҳам бошад ба сабаби шакке, ки асҳоби кашф аст^[xci]. Ин гуна истидлол на аз руи ақл на аз рўи мантиқ ё ҳуҷҷати илмӣ дуруст намеояд. Далел овардан барои вуҷуди сар дар Қоҳира мабни бар далоилест, ки мегуяд сар дар Асқалон аст ва қаблан баён шуд, ки даъвое, ки сари Имом Ҳусайн дар Асқалон аст ботил аст, биноан даъвои вуҷуд доштани сар дар Қоҳира ва машҳади маъруфи имрўза низ ботилу дурўғ аст. Даъвои вуҷуди сар дар Асқалон низ бинобар руёву кашфҳои суфиҳост. Марде дар хобаш дида, ки сари Ҳусайн дар Асқалон дар фалон ҷой аст ва чун онҷоро канда диданд сар онҷост. Ин дар замони Мустансир биллоҳи Абиди соҳиби миср буда, пас халифаҳои фотими дарҳол машҳадҳои бузурге барои он бино намуданд^[xcii]. Халифаҳои Фотими барои исботи даъвои мансубияташон ба Ҳусайн чунин зиёратгоҳҳо бино менамуданд, то халқ ишонро бовар кунанд. Дурнамои сиёсии дигаре барои даъвои вуҷуди сари Имом  Ҳусайн дар Асқалон ин дар баробари давлатҳои сунни истодани фотимиҳо будааст^[xciii].

Далели дигар бар ботил будани даъвои вуҷуди сар дар Асқалон ин аст, ки то замони хилофати Мустансири Абиди дар ягон китоб оварда нашуда, ки сари Ҳусайн дар Асқалон аст. Ин чиз дурўғ ишонро фош карда ағрози хосси онҳоро нишон медиҳад^[xciv].

Ибни Таймия гуяд: Он саре, ки даъво доранд сари Ҳусайн аст дар ҳақиқат сари роҳибест^[xcv].

Ибни Даҳия дар китоби (ал-илмул-машҳур) иҷмоъеро бар дурўғ будани вуҷуди сар дар Асқалон ва Миср зикр кардааст, ки бо ағрози муайяне он машҳадҳо сохта шудаанд.

Ибни Дақиқ Ал-ъид, Абумуҳаммад ибни Халафи Дамёти, Абумуҳаммад ибни Қасталони, Абуабдуллоҳи Қуртуби ва дигарон вуҷуди сарро дар Миср инкор кардаанд^[xcvi].

Ибни Касир низ вуҷуди саро дар Миср инкор намуда онро даъвои беасоси фотимиҳо, ки барои машруъият бахшидани мансубияти худ ба Ҳусайн (р) мебошад баён доштааст^[xcvii].

6-Ал-мадинатун-набавия: Шаҳрҳоеро, ки то ҳол зикр шуд дар ҳеҷ яки он далели вуҷуди сар исботи нашуд, танҳо Мадинаи манаввара монд. Ибни Саъд бо исноди ҷамъи овардааст: Язид сарро ба волии  худ ба Мадина назди Амр ибни Саъид фиристод, пас онро кафан карда дар «Бақеъ» паҳлуи модараш Фотима дафн намудаанд^[xcviii]. Дафн шудани ўро одати қавмӣ таъйид мекунад, зеро ҳангоми фитна ҳар ҷасаду сар ба соҳибонаш дода мешуд, ҳамчуноне, ки Ҳаҷҷоҷ бо ибни Абдуллоҳ  Зубайр намуд ва он задухурдҳое, ки байнашон буд ба маротиб бузургтар буд аз он чи байни Имом  Ҳусайн(р)  ва байни душманонаш гузашт^[xcix].

Инчунин оиди сари Имом  Ҳусайн (р) ва муъомила ба он мо интиқоде алайҳи Язид аз тарафи аҳли байт ё саҳоба намеёбем, тавре ки баъзе ривоёт муъомилаи зишти Язидро нисбати сари Имом Ҳусайн овардаанд. Агра чунин мебуд ҳатман саҳобагон аксуламал нишон медоданд ва бо ибни Зубайр дар воқеъаи «Ҳарра» якҷо мешуданд бар зидди Язид^[c]. Ин фикрро Ҳофиз Абияълои Ҳамадони низ таъйид мекунад: Сари Ҳусайн (р) назди модараш Фотима дафн шуда аст ва ин дурусттарин фикр аст^[ci].

Уламои насаб низ, мисли Зубайр ибни Виккор ва Муҳаммад ибни Ҳасани Махзуми,^[cii] чунин андеша доранд. Ибни Абилмаъоли Асъад ибни Аммор дар китоби худ овардааст, ки ҷамъе аз уламои «сиқот» монанди ибни Абидунё, Абилмуайиди Хоразмӣ ва Абилфараҷ ибни Ҷавзӣ  бо таъкид гуфтаанд, ки сари Ҳусайн (р) дар Бақеъи Мадина мадфун аст^[ciii]. Қуртуби низ ишонро таъйид намудааст^[civ]. Зурқони сухани ибни Даҳияро  овардааст: Ва ғайр аз ин фикр дуруст нест^[cv].

Ибни Таймия низ тарафдори ин раъй аст ва ў такя ба он мекунад, ки уламое, ки инчунин зикр кардаанд торихнигорони номдоранд ва табъан сухани ишон дурусттар аз ғайри онҳост^[cvi]. Дар натиҷаи баҳс чунин хулоса кардан мумкин аст, ки ҷасади Имом Ҳусайн дар Карбало ва сараш дар Бақеъи Мадина мадфун аст.

То инҷо ончи тавонистам бо нақли ривоёт ва ақвол ин матлабро ба поён расонидам. Худо кунад тавониста бошам коре дар ин замина анҷом дода бошам.

Муҳаммадиқболи Садриддин

10 уми Муҳаррами 1445 ҳиҷрӣ қамарӣ

28 уми июли 2023

Пайнвишт-Сарчашмаҳои истифода шуда:

[i] . Ансобул-ашроф (3/227), мавоқифул-муъораза (с.287).

[ii] . Фазоилус-саҳоба (2/782).

[iii] . Ал-фарқ байнал-фирақ (с.37).

[iv] . Торихи Табарӣ (6/342).

[v] . Бухорӣ рақами (7150).

[vi] . Мавоқифул-муъораза (с.297).

[vii] . Абдулмалик ибни Марвон ваддавлатул-умавия (с.105).

[viii] . Торихул-ислом.

[ix] . Абдулмалик ибни Марвон ваддавлатул-умавия (с.105).

[x] . Алумавиюн байнал-машриқи вал-мағриб (1/244).

[xi] . Ансобул-ашроф (3/219-220).

[xii] . Ал-ъоламул-исломи фил-асрил-умави (с.478).

[xiii] . Ал-умавиюн байнал-машриқи вал-мағриб (1/245).

[xiv] . Ал-фатово (4/295).

[xv] . Бухорӣ рақами (6780).

[xvi] . Бухорӣ (6652).

[xvii] . Ал-фатово (4/296).

[xviii] . Ал-фатово (4/296).

[xix] . Бухорӣ рақами (2924).

[xx] . Алфатово (4/297).

[xxi] . Ал-фатово (4/297).

[xxii] . Мавоқифул- муъораза (с.501).

[xxiii] . Аҳдосун ва Аҳодис (с.204).

[xxiv] . Ал-бидояту ван-ниҳоя, нақл аз «Аҳдосун ва аҳодис» (с.204).

[xxv] . Аҳдосун ва аҳодису фитнатил-ҳараҷ, (с.204).

[xxvi] . Масдари собиқ (с.213).

[xxvii] . Ал-аъёд ва асаруҳо ала-муслимин, Сулаймон Сиҷми (с.261).

[xxviii] . Ал ақидату фи аҳлил байт байнал-ифроти ваттафрит (с.490).

[xxix] . Амолийт-туси (с.194), Биҳорул-анвор (44/284).

[xxx] . Ал-биҳор (44/279), Амолиюл-муфид (с.112).

[xxxi] . Ал-биҳор (44/278-296).

[xxxii] . Ал-биҳор (44/285-286).

[xxxiii] . Ал-ақидату фи аҳлил-байт (с.492).

[xxxiv] . Ал-кофи (4/146), ал-истибсор (2/35),  Ал-биҳор (45/59).

[xxxv] . Ал хутат, мақризи (1/431).

[xxxvi] . Ал-ақидату фи аҳлил-байт (с. 494).

[xxxvii] . Мақталул-Ҳусейн ва фатовал-уламоил-аълом фи ташҷиъиш-шаъоир, Шайх Муртазо Айёд (с. 12-40),  Ал-ақидату фи аҳлил байт (с.495).

[xxxviii] . Ақидату аҳлус-суннати фи аҳлил байт (с.496).

[xxxix] . Бухорӣ, рақам (1294).

[xl] . Муслим, китобул-имон рақам (167).

[xli] . Ман қаталал-Ҳусейн? (с.73).

[xlii] . Ман ло яҳзуруҳул-фақиҳ (4/271-272).

[xliii] . Мустадракул-васоил, нури (1/44).

[xliv] . Ал-кофи, Калийни (3/222-225).

[xlv] . Одобул-манобир (с.182).

[xlvi] . Бухорӣ, рақам (1283).

[xlvii] . Бухорӣ, рақам ( 4624).

[xlviii] . Мавсуъатул-одобил-исломия, Абдулазиз фатҳи (2/786).

[xlix] . Саҳеҳул-ҷомеъ, рақами (6040).

[l] . Мавсуъатул-одобил-исломия (2/788).

[li] . Ал-байҳақи фи шуъабил-имон, рақам (10152), саҳиҳул-ҷомеъ рақами (347).

[lii] . Тирмизӣ, рақами (2398).

[liii] . Минҳоҷус-суннати (4/554).

[liv] . Ал-фатово (25/165, 166).

[lv] . Ал-бидояту ванниҳоя (11/579).

[lvi] . Сунану ибни Моҷа, рақам (1600), заъифу сунани ибни Моҷа рақам (349).

[lvii] . Ақидату аҳлус-суннати вал-ҷамоъа фиссаҳобатил-киром (3/1193, 1194).

[lviii] . Ал-мавзуъат, ибни Ҷавзи (2/203).

[lix] . Ал-мавзуъат (2/122-123).

[lx] . Ал-мадхал, ибнил-ҳоҷ (1/290/291), Ал-аъёд (с.274).

[lxi] . Ал-фатово (25/161).

[lxii] . Ал-аъёд ва асаруҳо ъалал-муслимин (с.276).

[lxiii] . Муслим (рақам 1162).

[lxiv] . Мавоқифул-муъораза (с.306).

[lxv] . Сунанут-Тирмизӣ (5/659).

[lxvi] . Ал-маҷмаъ (9/195) фиҳи инқитоъун.

[lxvii] . Минҳоҷус-сунна (4/557).

[lxviii] . Мавоқифул-муъораза фи хилофати Язид (с.308).

[lxix] . Минҳоҷус-сунна (8/141).

[lxx] . Масдари собиқ (8/142).

[lxxi] . Ал-бидояту ванниҳоя (11/580).

[lxxii] . Торихул-ислом (61-81ҳ) (с.106).

[lxxiii] . Ал-маҳосину вал-масови (с.84) бидуни синод.

[lxxiv] .  Мавоқифул-муъораза (с.313).

[lxxv] . Масдари собиқ.

[lxxvi] . Ассияр (3/316), самтун-нуҷумл-аволи (3/86).

[lxxvii] . Мавоқифул-муъораза (с.313).

[lxxviii] . Мавоқифул-муъораза

[lxxix] . Нурул-абсор (с.121).

[lxxx] . Торихул Бағдод (1/143-144), тарҷуматул-Ҳусейн (276).

[lxxxi] . Ал-бидояту ванниҳоя (11/580).

[lxxxii] . Шахсиятун исломия, Аққод (3/298) мавоқифул-муъораза (с.314).

[lxxxiii] . Мавоқифул-муъораза (с.314).

[lxxxiv] . Ас-сияр (3/297).

[lxxxv] . Ат-тазкира (2/295).

[lxxxvi] . Тафсиру сиратил-ихлос, ибни Таймия (с.264).

[lxxxvii] . Ал-бидояту ванниҳоя (11/582).

[lxxxviii] . Ал-мақризи (1/427), Бадоиъуз-зуҳур (1/227).

[lxxxix] . Нурул-Басоир (с.121) Машоҳидус-сафо (с.316) Мавоқифул-муъораза (с.316).

[xc] . Мавоқифул-муъораза (с.317).

[xci] . Ал-Ҳусейн сайиду-шабоби аҳлил-ҷанна (с.149-153).

[xcii] . Ниҳоятул-ариб (20/478).

[xciii] . Ан-нуҷумуз-зоҳира (5/57).

[xciv] . Мавоқифул-муъораза (с.319).

[xcv] . Раъсул-Ҳусейн (с.187) нақл аз «мавоқифул-муъораза» (с.320).

[xcvi] . Масдари собиқ (с. 186-187).

[xcvii] . Ал-бидояту ванниҳоя (11/582).

[xcviii] . Аттабақот (5/238), торихул-ислом (с.20) ҳаводис (60-81ҳ).

[xcix] . Раъсул- Ҳусейн (с.183).

[c] . Мавофиқул-муъораза (с.323).

[ci] . Ат-тазкира (2/295).

[cii] . Масдари собиқ.

[ciii] . Арраду алал-мутаъассибил-анид, нақл аз «мавоқифул-му… (с.323).»

[civ] . Аттазкира (2/295), мавоқифул-муъораза (с.324).

[cv] . Машоҳидус-сафо (варақи 10) нақл аз «мавоқифул-муъораза (с.324).»

[cvi] . Раъсул-Ҳусайн (с.170).

Сообщение Сари Имом Ҳусайн (р) дар Миср аст ё Карбало ва ё  Мадина? появились сначала на ISLOH.net.

Хориҷ шудани Ҳусейн ибни Алӣ (р)

(бахши аввал)

Аввалан: Ному насаб ва баъзе аз фазилатҳои Имом Ҳусайн (р)

         Номи ў Ҳусейн ибни Алӣ ибни Абутолиб ибни Абдулмуталиб ибни Ҳошим, набераи Муҳаммад (саллалоҳу алайҳи васаллам) , писари духтарашон  Фотима (р) мебошад. Соли чаҳоруми ҳиҷрӣ таваллуд шуда ва рўзи ошурои моҳи Муҳаррами соли 61-ҳиҷрӣ дар Карбалои Ироқ ба шаҳодат расид^[i].

Аҳодиси зиёде дар фазоили Имом Ҳусайн (раз) ворид шудааст; аз он ҷумла ривояти Аҳмад бо исноди худ аз Яълои Омири ки мегуяд: Рўзе ҳамроҳи Паёмбар (с) барои таъоме даъват шудем. Дар роҳ ҷамъе аз хурдсолонро рў ба рў шудем, ки саргарми бозӣ буданд. Паёмбар (с) аз байни ишон Ҳусейнро шухикунон ба оғуш кашида бусид ва фармуд: «Ҳусейн аз ман аст ва ман аз Ҳусейн ҳастам, бори Худоё дўст бидор онеро, ки Ҳусейнро дўст медорад, Ҳусейн аз зумраи  наберагонам аст»^[ii].

Имом Бухорӣ бо исноди худ аз ибни Умар ривоят мекунад, ки марде аз аҳли Ироқ аз ў (яъне ибни Умар) оиди ҳукми шахси муҳриме мепурсид, Ки пашшаро куштаааст. Пас ў (р) дар посух мегўяд: Аҳли Ироқ аз қатли паша мепурсанд, дар ҳоле, Ки писари духтари Паёмбар (салаллоҳу алайҳи васаллам)-ро куштаанд ва Паёмбар (с) дар бораи онҳо гуфтааст: «Онҳо (яъне Ҳасан ва Ҳусейн) ду Райҳони ман дар ин дунё мебошанд».

Дуввум: сабабҳое, ки боиси хориҷ шудани Имом Ҳусейн (р) шуданд ва фатвое, ки хориҷ шуданашро бар он асоснок мекард:

Ҳусейн (р) мухолифи байъат бо Язид ибни Муъовия (р) буд. Ўро дар ин амр Абдуллоҳ ибни Зубайр шарикӣ мекард. Сабаби ин ҳирси онҳо бар рўи кор омадани шахси лоиқу сазовор буд. Ин мамониъати шадиди Ҳусейн ва ибни Зубайр баъдтар шакли амали гирифт. Имом Ҳусейн(р)  аз ибтидо мухолифи сулҳ буд, лекин бо пайравӣ аз бародараш Имом Ҳасан (р) онро муваққатан (то ҳаёт будани Муъовия (р)  пазируфт ва ба аҳли Куфа имомати намоз мекард. Чун Муъовия (р) вафот намуд саркардагони куфа бо шитоб ба ў нома навишта хоҳиш намуданд то бо суръат назди онҳо ба Куфа ҳозир шавад^[iii].

Бештар дар ин қисмат таҳқиқро идома намедиҳем, чун мехоҳем ба асли ҳодиса ворид гардем.

Сабабҳои хориҷ  шудани Имом Ҳусейн (р) чунин мебошад:

1. Иродаву хости илоҳӣ:

Ҳар ончи Худованд мехоҳад ҳамон хоҳад шуд, агар тамоми дунё  бихоҳад ва якҷо шавад ҳукми илоҳиро тағйир дода наметавонанд^[iv].

2. Гардонидани ҳукм аз шуро ба мулки меросӣ:

         Яке аз сабабҳои хориҷ шудани Ҳусейн (р) иҷро накардани Муъовия (р) шартҳои сулҳ бо Ҳасан (р) аст. Мувофиқи шартномаи сулҳ бояд низоми таъйини халифа баъд аз Муъовия (р) боз шуро мешуд^[v]. Аммо Муъовия (р) онро иҷро накард ва инро Ҳусейн (р) кушише аз Муъовия (р) барои мероси гардонидани ҳукм ва мухолифати ошкоро бо таълимоти исломи медонист, лекин бо вуҷуди ин зидди Муъовия (р) барнахост, зеро байъат намуда буд ва онро нашикаст^[vi].

Чун Муъовия (р) вафот намуд мавқифи ў дигар шуд, дигар дар гарданаш байъат намонд. Ин буд, ки воли Мадина барои гирифтани байъати ишон талош меварзид^[vii].

Мавқифи Имом  Ҳусейн (р) ва фатвои он зидди ҳукми умавиҳо ду марҳаларо тай намудааст:

1. Марҳалаи аввал: 

         Ин марҳалаест, ки Ҳусейн(р) байъат бо Язидро рад намуда ба Мака рафт ва мавқифи сиёсии худро нисбат ба ҳукми Язид бинобар дидгоҳи шаръии худ ба ҳукми умавиҳо таъсиси дод. Ҳусейн (р) ба ду далел байъат бо Язидро ҷоиз намешуморид:

а) Аз нигоҳи шахсият Язид салоҳияти халифа шуданро надорад, зеро шарти адолат дар ў вуҷуд надорад^[viii].

Ҳамчуноне, ки Ҳусейн (р) аз ҳама нигоҳ аз Язид дида сазовортар ба хилофат буданд.

б) Аммо аз нигоҳи сиёсӣ набудани шарти шуро ва мунҳасир сохтани ҳукм ба хонадони умавиҳо мебошад, ки мухолифи таълимоти исломӣ аст. Имом Ҳусейн (р) медонист, ки тибқи ҳадис байъат шарт аст, лекин бо касе ў байъатро шарт медонист, ки лоиқу сазовор барои мансаби хилофат бошад ва аз тариқи шуро интихоб шуда бошад^[ix].

Байъат накардан Ҳусейн (р) бо Язид маънои номашруъ будани ҳукми умавиҳоро дошт. Ин буд, ки умавиҳо барои ба даст овардани байъати Ҳусейн (р) ва ибни Зубайр (р), аз роҳи ҷабру зурӣ ҳам бошад, талош мекарданд^[x]( Таърихи Табарӣ (6/259).)

Марҳилаи дуввум:

Марҳилаи дуввум марҳилаи амалист, дар муқовимати ҳукми умавиҳо ва гузаштани худ чун ҷойгузини ҳукми ишон дар Димашқ. Ҳусейн (р) қабл аз хориҷ шуданаш ба сўи Ироқ чанд муддат  дар Макка иқомат варзида бо аҳли Куфа номаҳои зиёде радду бадал намуд ва чандин ҳайъату намояндагони ишонро ба ҳузур пазируфт ва ахиран  ба чунин хулоса омад, ки муқовимати ин зулм  ва дур намудани  ин мункар воҷиб аст^[xi] .( Таърихи табарӣ (6\273, 274).)

Ҳусейн (р) қарори сиёсияшро оиди муқовимати бани Умая ба ин фатво бино намуд, ки бини Умая ҳудуди Худовандро дар ҳукм риъоя  накардаанд ва манҳаҷи Паёмбар (с) ва ёрони ўро мухолифат намудаанд. Илова бар ин адами вуҷуди шарти адолат дар Язид ва аҳл набудани ў барои ин мансаб байъат бо ўро ноҷоиз мегардонад. Гузашта аз ин амр бар маъруф ва наҳй аз мункар  бар уламои уммат воҷиб аст ва Ҳусейн (р) яке аз уламои уммат аст ва ҳақ дорад ки ин мункарро рад намояд. Бинобар ин мавқифи Ҳусейн (р) маънои хориҷ шудан бар имомро надорад балки он тағйир додани мункар  ва баргардонидани ҳукм бар тариқаи  исломи он аст^[xii].

 Далели пойбанд будани Ҳусейн (р) ба таълимоти исломӣ дар таҳаррукоти сиёсияш ин аст, ки ў ҳангоме, ки қасди муқовимати Язидро намуд Маккаро тарк намд то ҳурмати он зери хатар қарор нагирад.^[xiii] (Таърихи Табари нақл аз Хулафо… (с. 25).)

Суввум: Тасмими Ҳусейн (р) барои хориҷ шудан ба сўи Куфа ва насиҳати саҳобагону тобеъин ва раъйи ишон дар бораи сафари ў ба Куфа.

1. Тасмими Ҳусейн барои сафар ба Куфа:

Чун номаҳои зиёде аз саркардагони Куфа ба Ҳусейн (р) расид ва ишон талаби ҳозир шудани ўро намуданд, Ҳусейн (р) писарамаки худ Муслим ибни Ақилро барои дарёфти  ҳақиқати хабар ба Куфа фиристод, то ба ў хабар диҳад^[xiv].

Муслим ибни Ақил баъд аз расидан ба Куфа ба таври пинҳони дар хонаи чанд тан аз ҷонибдорони Ҳусейн (р) иқомат варзида ниҳони беш аз 12000 нафар^[xv] байъати худро ба Ҳусейн (р) доданд.

Чун Муслим ибни Ақил аз рағбати зиёди Куфиён ба Ҳусейн (р) итминон пайдо карданд ба ў нома навишт барои омадан ба Куфа ўро даъват намуд  ва аз омодагии аҳли Куфа ва ихлоси ишон ба ў хабараш дод. Ҳусейн (р) баъд аз хондани ин нома ба аҳлу аёлу ҷонибдоронаш омодаи сафар шуд^[xvi].

2. Мавқифи саҳоба ва тобеъин оиди  хориҷ шудани Ҳусейн (р):

Чун хабари тасмим гирифтани Ҳусейн (р)-ро барои рафтан ба Куфа саҳобагону тобеъин шуниданд, ишон нороҳат гардида ҳар яке наздаш омада бо ҳар васила, ки набошад кушиш намуданд то садди роҳи рафтани ў гардид. Аз онҷумла Муҳаммад ибни Ҳанафия, Абдуллоҳ ибни Аббос, Абдуллоҳ ибни Умар, Абдуллоҳ ибни Зубайр(разияллоҳу анҳум аҷмаъин)  ва ғайра. Ишон талошҳои зиёде карданд,  то беаҳду паймон ва хоин будани аҳли Ироқро барои Ҳусейн (р) исбот намоянд. Барои ин саргузашти падараш Алӣ (р) ва бародараш Ҳсанро бо аҳли Ироқ ба ў мефаҳмониданд, аммо фоидае надошт. Бисёре аз саҳобагон ҳатто бо хунрези  ва зодухурд анҷом ёфтани ин сафаро барояш пешгуи карданд лекин ў тасмими худро дигар накард ва ба сафари худ идома дод.

Чаҳорум: Мавқифи Язид оиди ҳодисаҳои Куфа:

Чун аз тасмими хориҷ шудани Ҳусейн (р) ба Куфа Язид мутаакид шуд ба ибни Аббос ки шайхи бани Ҳошим ва олиму донишманди мусалмонон буд, нома навишта хотиррасонаш намуд, ки тоифае аз мардуми машриқ Ҳусейнро ваъдаи мансаби хилофат доданд. Таҷрубаи шумо нисбат ба ин мардум хеле зиёд аст. Агар феълан тасмим гирифта бошад барои иҷобати даъвати ин мардум ва хориҷ шудан ба Куфа бо ин мақсад дар ҳақиқат робитаи хешутабориро қатъ кардааст. Шумо, ки бузургии қавм ҳастед ўро аз ин кор боз доред то тафриқи байни мусалмонон наандозад^[xvii].

Абдуллоҳ Ибни Аббос(р)  дар посухи ба ў навишт: ман умед дорам, ки хориҷ шудани Ҳусейн на барои амре буда, ки барои шумо макрух аст ва ман насиҳатро барои ў ба хотири улфату аз байн бурдани фитна ва нофаҳми дареғ нахоҳам дошт.^[xviii]

Дар ин асно дар  Куфа ҳодисаҳо пай ҳам ва бо суръат мушоҳида мешуданд. Чун шиъаҳо ба Муслим ибни Ақил рўй оварда ниҳони бо ў байъат мекарданд, Нуъмон ибни Башир валии  Куфа аз ин амр ва хатарнок будани вазъ огоҳи ёфта ба  мардум хутба ирод намуда онҳоро ба тарс аз Худованд ва дури ҷустан аз фитна даъват намуд. Ў ишонро огоҳ сохт ки дар сурати халалдор сохтани амният ва хилофи аҳду паймон амал намудани ҳар касе ки набошад ҷазои сангине ўро интизор хоҳад буд. Ў дар охир гуфт: Умедворам, ки шахсони ҳақиқатфаҳм байни шумо бештаранд аз он касоне ки онро намефаҳманд^[xix].Ин сиёсати пешгирифтаи Нуъмон ба ҷонибдорони Язид писанд наомада онро «Тариқаи Мустазъафин» хонда пешниҳод намуданд, ки сиёсати зурӣ ва шиддатро бояд бар зидди “хушунатгарон” пеш гирифт, ки ў дар сиёсаташ муроқибати Худовандро фаромуш намекунед^[xx].

Язид аз ин сиёсати Нуъмон  рози нашуд. Ин буд ки вилояти Куфаро низ ба зиммаи волии худ дар Басра Убайдуллоҳ ибни Зиёд гузошт ва ўро амр дод то ба Куфа рафта ибни Ақилро аз фаъолият бар зидди хилофат боздошта ба маҳбас фиристад ё қатл кунад^[xxi]. ^[xxii].

Ибни Зиёд бо фармони Язид ба Куфа омада дар аввалин хутбаи худ мардумро хушдори дод ва касеро, ки итоъат мекунад ваъдаи нек ва касеро, ки мухолифат мекунад ва фитнаангези мекунад ваъдаи бад дод^[xxiii].^[xxiv]. (Таърихи Табарӣ (6\280).)

Панҷум: Убайдуллоҳ ибни Зиёд ва нақшаҳои ў барои аз байн бурдани Муслим ибни Ақил ва ҷонибдорони ў.

1. Рахна намудани  сафҳои Муслим ибни Ақил:

Убайдуллоҳ ибни Зиёд бо истифода  аз ҷосусҳояш аз гурӯҳҳои  мухолиф маълумот ҷамъ менамуд. Ў тавассути яке аз ҷосусҳои худ марди шомие  бо номи Маъқал, ки бо истифода аз мол худро ба сафи тарафдори Муслим ибни Ақил ҷо намуда буд,  тамоми маълумотро аз ҳаракатҳо ва нақшаҳои Муслим ва тарафдоронаш пайдо мекард ва охирин ҷои буду боши  Муслимро, ки дар ниҳоят сирри буд, дар манзили Ҳони ибни Урваи  Муроди тавассути  ин ҷосус кашф намуд^[xxv].

2. Ҳабси Ҳони ибни Урва:

Чуни зиёрати Ҳони ибни Урва аз амир ва қасри аморат тақрибан канда шуд ибни Зиёд аз вазирони худ Муҳаммад  ибни Ашъас  ва Асмо ибни Хориҷаи Фаззорӣ, ки хусури Абдуллоҳ ибни Зиёд ҳам буд. (Ҳинд бинти Асмо духтараш буд зеботарин зане,ки пас аз кушташудани Убайдуллоҳ ибни Зиёд Бишр ибни Марвон ибни Ҳакам бо ӯ издивоҷ мекунад ва пас аз марги Бишр Ҳаҷҷоҷи Сақафӣ бо ӯ издивоҷ мекунад…) Муҳим  аз ҳоли Ҳони пурсон шуд. Ишон гуфтанд, ки ў бемор аст. Аммо ибни Зиёд аз ин узри ишон  қонеъ нашуда сиҳат будани ўро барояшон исбот намуд. Ишон ин ташвиши амирро ба Ҳони расонида ўро ба зиёрати  амир водоштанд. Дар ҳузури амир ибни Зиёд аз Ҳони сабаби нигоҳ доштани Муслимаро бо тарафдоронаш дар манзилаш пурсид ва Ҳони  ки аз асли воқеъа бехабар буд инкор намуд. Чун ибни Зиёд ҷосуси худ Маъқоми Шомиро ба маҷлис хонд ва Ҳони ўро дид дарёфт, ки ў ҷосуси амир дар маҷлиси ишон будааст. Бо вуҷуди иқрор шудани Ҳони ва ваъдаи ихроҷи Муслим аз манзилаш ибни Зиёд аз ў талаб намуд, ки Муслимро ба қаср биёрад. Чун Ҳони аз ин амр саркаши намуд лату куб шуда ба маҳбас андохта шуд^[xxvi] ва аҳлу оилаву қабилааш низ чун аз зинда будани ў мутмаъин гардиданд талоше барои раҳоияш накарда аз назди қасри амир боз пас гаштанд.

3. Истифода намудани Убайдуллоҳ ибни Зиёд аз сарони қавму қабоил дар пахш намудани инқилоби Куфа:

Чун Муслим ибни Ақил аз латукуб ва зиндони шудани Ҳони бо хабар шуд бо  истифода аз калимаи сир (парол ё рамз) ҳамаи ҷонибдорони худро, ки зиёда аз чор ҳазор нафар буданд^[xxvii] ҷамъ намуда муназзам сохта сўи қаср равон шуд.

Чун аз ҳаракати Муслим ибни Зиёд бохабар шуд даромадгоҳҳои қасрро  аз ҳар тараф мустаҳкам^[xxviii] намуда худ ва сарони қавму қабоили Куфа дохили қаср боқӣ монданд.

Ибни Зиёд ки хеле  зираку маккор буд рӯзи ворид шуданаш ба қаср ҳамаи  сарони  қавму қабоил ва ашрофи Куфаро бо худ ба қаср бурда онҷо нигоҳ медошт, то дар ҳар маврид аз онҳо истифода барад.^[xxix]

 Муслим бо ҳамаи тарафдоронаш сўи қаср равона гардид. Инҷо ибни Зиёд аз сарони қабоил ва ашрофи Куфа ки бо ў буданд талаб намуд то мардуми ҷамъшударо насиҳат кунанд ва аз наздик шудани лашкари Шом ва қатъи бахшишҳо ба ишон битарсонанд то аз ин  кор даст кашанд вагарна ба азобу шиканҷаи султон  гирифтор хоҳанд шуд^[xxx].

Дар ин гуна ташвиқот барои   пароканда  намудани ҷамъшудагон натанҳо сарони қавму ашрафзлдагон балки занону мўйсафедон  низ ширкат варзиданд. Дар натиҷаи ин ҷанги равонӣ тарафдорони Муслим гурўҳ-гурўҳ аз ў ҷудо мешуданд то ин ки дар охири руз  бо ў  ҳамагӣ 60-нафар боқӣ монд^[xxxi]

Бадбахтона ин 60-нафар низ баъд аз зодухурди кутоҳе, ки бо Муҳаммад ибни Ашъас рух дод ба ҳар тараф пароканда шуданд ва дар ҳангоми шаб Муслим худ яккаву танҳо дар кучаҳои Куфа  беихтиёр қадам мезад^[xxxii]. Агар бо лаҳни имрӯзи бигӯем намояндаи Имом Ҳусайнро аҳли Куфа” кидат” карданд бар ивази пулу мол.

4. Дастгир ва кушта шудани Мусли ибни Ақил:

Чун Муслим ибни Ақил яккаву танҳо дар куча монд дар торикии шаб аз хонае об пурсид то ташнагиашро рафъ намояд ва баъд онҷо паноҳ бурд. Соҳибхоназан писаре дошт, ки мавлои Муҳаммад ибни Ашъас буд ва он писар хабари Муслимро ба Мавлояш Муҳаммад бурд^[xxxiii] ва ибни Зиёд бо истифода аз маълумоти ибни Ашъас пулиси худро фиристод ва Муслимро дастгир намуд ва ба қатл расонид. Дар роҳ то ба қаср ибни Ақил аз Муҳаммад ибни Ашъас хост то хабареро аз хиёнати аҳли Куфа ба Ҳусайн(р)  ва аҳлу аёлаш ки ба Куфа меоянд бирасонад. Ин пешниҳоди ибни Ақилро ибни Ашъас пазируфт ва шахсеро фиристод то бо Ҳусейн(р)  мулоқот намояд.

5. Кушта шудани Ҳони ибни Урва:

Баъд аз ин ибни Зиёд амалеро анҷом дод, ки далолат бар зулму истибдод ва бераҳмию сангдилии ў мекунад. Ў амр намуд то Ҳони ибни Урваро ба бозор бурда дар маҳзари оммаи мардум ба қатл расонад. Талаби кумаки Ҳони аз ҳамқабилаҳояш ба ў суде набахшид. Пас аз он ҷасади Ҳони ва Муслим дар бозор рў ба рўи мардум овехта шуданд^[xxxiv].

(Албидоя ван-ниҳоя (11/490), Таърихи Табарӣ (6/302).)

Илова бар ин ду нафар ёрон ва кумак кунандагони ишон низ ба қатл расонида шуданд^[xxxv] ибни Зиёд имконият дошт то Муслим ва Ҳониро ба назди Хафлифа фиристод ва халифа ишонро ё ҳабс ва ё авф менамуд ва бо ин роҳ аз адовату душмани байни мусалмонон  ҷилавгири мекарданд, аммо ин корро накарданд. Бо ин амалаш ибни Зиёд нишон дод ки давлат барои ҳифзи амну субот ба ҳар  амале, ки хоҳад даст мезанад. Чунин ба назар мерасад, ки Муслим шахси сиёсатмадор ва дурандеш набуда ва ҳодисоти гузаштаро бо ҳозира муқоиса карда натавонистааст, то оянда барояш рушан гардад. Ў ба гиряву инфиъолоти отифии куфиҳо такя намуда ба Ҳусейн (р) нома навишта ўро ба Куфа хонд. Барои ишон байъат ва ҳузури ҷонибдорон муясар гардид^[xxxvi]  Аммо дар табдил додани ҳукм ва дур сохтани давлат аз сари қудрат танҳо авотиф кифоя намекунад, балки аз ҳама бештар роҳбарияти пуртаҷриба низоми мустаҳкам ба нақшагириҳои дурандешона афроди қобили эътимод ва омодагиҳои модию маънавӣ дар як вақт зарур аст. Метавон гуфт, ки ҳисоботе, ки Муслим ва Ҳони ба он такя мекарданд хато ва ғайри воқеъи будаанд. Муслим танҳо ба авотифи муҳаррики мардум такя намуда таъйиди сарону заъимони Куфаро ба эътибор нагирифт ва кушише барои ба танзим даровардани ҷонибдоронаш накард, то мутобиқи истеъдодҳо ва тавонмандияшон  кор кунанд ва аз он отифаи ҳукмрон дар ҷомеъаи онвақтаи Куфа ба  фоида худаш истифода барад. Дар дигар ҷониб Ҳони ибни Урва ёвару ҷонибдори Муслим  аст, ки ба нуфузи бисёри қабилаву қавлаш такя намуда тағйиротеро, ки дар робитаи он рузе байни қабоили ва сарони онҳо роиҷ шуда ва аз қадим фарқ мекард дарк нанамуд. Бахшиши амвол  омили муҳим дар заъиф сохтани робитаи афроди қабоил байни ҳам гардида буд. Биноан ҳисоботи Ҳони низ ноком баромад^[xxxvii].

Шашум: Расидани хабари кушташавии Муслим ибни Ақил ба Ҳусейн(р) ва рўё рўйи ў  бо аввалин лашкари ибни Зиёд:

Ҳусейн (р) аз Макка дар рузи «тарвия» мувофиқи ҳаштуми  моҳи Зил-ҳиҷҷаи соли шастуми ҳиҷрӣ хориҷ шуд. Волии Макка Амр ибни Саъид ибни Ос ҳайъатеро бо сардории бародараш Яҳё ба назди Имом Ҳусейн(р)  фиристод то ишонро аз қасди сафарашон  баргардонанд, аммо Ҳусейн (р) дар ҷавобашон ин ояи каримаро хонд:

Сухани Худо:

«Агар туро ба дурўғ нисбат карданд, бигў: «Амали ман аз они ман аст ва амали шумо аз они шумо. Шумо аз кори ман безоред ва ман аз кори шумо безорам».

(Сураи Юнус ояти 41)

Ва бо аҳлу аёл ва шаст нафар аз шайхони Куфа сўи он шаҳр равона шуд^[xxxviii]. Марвон ибни Ҳакам ба ибни Зиёд нома навишта аз хуруҷи Ҳусейн(р)  ба сўи Куфа ўро огоҳ сохта хотиррасон намуд то бо ў муъомалаи нек намояд.^[xxxix]

Амр ибни Саъид низ номае ба ў бо айни ҳамон мазмун навишта фиристод.^[xl] Дар аснои роҳ Ҳусейн (р) бо шоири машҳур Фараздақ дар минтақаи «Зоти Ирқ» рў ба рў шуда аз ў тасавурашро оиди муъомилаи Куфиҳо  нисбат ба худ мепурсад ва номаҳои ишонро ба ў барои возеҳ шудан нишон медиҳад. Фараздақ гуфт: Онҳо шуморо хор месозанд пас назди онҳо  марав, зеро шумо сўи қавме равонаед, ки қалбҳои ишон бо шумо ва дастҳояшон бар зидди шумост.^[xli] (Ал-бидоя ван-ниҳоя (11/510).)

Чун аз хориҷ шудани Ҳусейн (р) аз Макка ва равона шуданаш  ба сўи Куфа Язид огоҳ мешавад номае ба ибни Зиёд навишта ўро барҳазар месозад  ва хотиррасонашон менамояд ки аз байни омилҳо ту бо чунин имтиҳон мубтало шудаи^[xlii].

1. Ибни Зиёд тадбирҳои амнияти меандешад:

Барои қатъи робита байни Ҳусейн (р) ва аҳли Куфа ва зери идораи комилу мустаҳкам доштан болои шаҳр ибни Зиёд баъзе тадбирҳои амнияти андешид. Ў ҳамаи ҷамъоваронро ҷамъ намуда бахшиши моли матоъ ба онҳо дод то дастию ҷонибдории ишонро касб намояд^[xliii].

Баъд аз он ў гурўҳеро барои посбонии атрофи шаҳр фиристод ва гурўҳи дигареро барои муроқибати роҳ сўи шом  ва шаҳр дохил ё хориҷ шудан намегузошт^[xliv].

Имом Ҳусейн (р) дар роҳи худ ба сўи Куфа буд ва аз ин иҷроот огоҳи надошт. Ў аснои роҳ нафареро бо номи Қайс бо мактуб ба Куфа фиристод лекин лашкариёни ибни Зиёд ўро дастгир карда назди ибни Зиёд буданд ва ўро фавран ҳалок намуданд.^[xlv] (Ат-табақот (5/376), Ан-собул-ашроф (3/167).)

Шахси дуввумро ба назди  Муслим фиристод, ки ў низ ба дасти ибни Зиёд афтода кушта шуд.^[xlvi]

Ин амалкарди ибни Зиёд таъсири манфии бузурге бар нуфуси пайравону тарафдорони Ҳусейн гузошт. Ҳар яке медонист, ки ҷонибдори аз Ҳусейн маънои ҷон ги рифтан ба кафи дастро дорад.^[xlvii]( Мавоқифул- муъориза (с. 266).)

Ҳусейн (р) эҳсос менамуд, ки авзоъ дар Куфа ба  таври табиъи пеш нарафа истодааст. Хусусан баъд аз ин ки аъроби бидиянишин аз манъи дохили хориҷ шудан ба Куфаро барояшон хабар дод^[xlviii].

Баъзе арабҳо аз оқибати нохуби ин сафар ба Ҳусейн (р) пешгуи мекарданд лекин ба ҷамъи зиёди номаҳои Куфиён такя намуда натиҷаи хубро интизор дошт. Чун Ҳусейн (р) ба минтақаи «Зубола» расид хабари кушташавии Муслим ибни Ақил ва Ҳони ибни Урва ва даст кашидани аҳли Куфаро аз нусрати худ  шунид.^[xlix]

Ин хабар таъсири амиқе дар руҳияи Имом Ҳусейн (р) гузошт.^[l]

2. Ҳусейн (р) ба  ҳамроҳонаш иҷозати бозгашт медиҳад:

Ҳусейн (р) баъд аз шунидани ин хабари шум ёрону ҳамроҳонашро аз он огоҳ намуд фармуд: Ҳар касе ки иродаи бозгашт дорад метавонад баргардад, пас мардум ба ҳар сўй пароканда шуданд^[li]. (Таърихи Табарӣ  (6/323).) Баъзе афроде, ки бо ў боқӣ монданд насиҳаташ карданд, ки бозгардад, зеро дар Куфа касе пуштибони шумо нест. Аммо бани Ақил бародарони Муслим гуфтанд: Савганд ба Худо мо бар нахоҳем гашт, то ин ки қасоси бародарамонро мегирем ё мисли ў кушта шавем^[lii].

3. Мулоқоти Ҳур ибни Язид Тамими ки ҳамроҳи лашкари Куфа буд:

Чун мардум аз назди Имом Ҳусейн (р) пароканда шуданд ў бо афроде, ки аз Макка бо ў берун шуданд танҳо монд. Онҳо сафари худро давом доданд то ин ки ба минтақаи «Широф» расиданд. Инҷо лашкариёни ибни Зиёд бо сардории Ҳур ибни Язид бо Имом Ҳусейн (р) рў ба рў шуданд. Чун Ҳусейн аз ў талаби бозгашт намуд монеъаш гардид ва баён дошт ки ба ў амр шуда то расидан ба Куфа ҳамроҳият кунам. Чун Ҳусейн номаҳои зиёд бо зикр номҳоро ба ишон нишон дод, ки талаби ҳузури Ҳусейн (р)-ро ба Куфа мекарданд Ҳур ибни Язид ва ҳамроҳонаш онро инкор намуданд ва гуфтанд робитаи бо он надоранд^[liii]. Пас Ҳусейн (р) рафтан ба Куфаро радд намуд ва дар ин амр исрор варзид. Пас Ҳур ибни Язид пешниҳод намуд то роҳеро интихоб намояд, ки на ба Куфа раваду на ба Мадина то Ҳур ба ибни Зиёд ва Ҳусейн ба Язид дар амри худ нома нависанд. Феълан Имом Ҳусейн роҳи сўи Шомро  пеш гирифт.^[liv]

Ҳур  Ҳусейн (р)-ро ҳамроҳи менамуд ва насиҳат менамуд, то аз қитол даст кашад, то кушта нашавад^[lv]. Ҳусейн (р) намози ҷамоъати ҳар ду гурўҳро якҷоя имомати мекард^[lvi]. 

3. Вохурии Умар ибни Саъд ибни Абиваққос ва гуфту шунидҳо:

Чун Имом Ҳусейн ба Карбало расид лашкариёни дигари ибни Зиёд бо сардории Умар ибни Саъд ибни Абуваққос бо ў рў ба рў шуда муҳосирааш намуданд. Ҳусейн (р) ду хурҷини пур аз номаро, ки аҳли Куфа ба ў фиристода талаб намуданд аз ў, то ба Куфа ҳозир шавад, ба Умар ибни Саъд нишон дод ва сабаби омаданро баён намуд ва гуфт: Агар омадани ман барояшон макруҳе дошта бошад ман омадаам, то баргардам. Умар ибни Саъд ибни Зиёдро тавассути нома аз ин моҷаро огоҳ намуд ва Зиёд амр кард, то Ҳусейн (р) байъат бо Язид кунад пас он авомирамонро содир мекунем ва фикрамонро баён медорем. Чун Умар ибни Саъд номаи ибни Зиёдро хонд дарёфт, ки ў офиятро намехоҳад.^[lvii] (Таърихи Табарӣ  (6/337).) Ҳусейн (р) ин пешниҳоди ибни Зиёдро рад намуд ва пас он чун хатарнок будани ин вазъиятро дарк намуд аз Умар ибни Саъд (р) хост то бо ў мулоқот намояд^[lviii].

Ҳусайн (р) ба ў се пешниҳод намуд, ки яке аз онро бипазирад.^[lix]

1. Бигузорандаш, то аз ҷое, ки омада ба онҷо равад.
2. Бигузоранд назди халифа рафта дасташро ба дасти халифа ниҳад.
3. Ё ба яке аз минтақаҳои мусалмон нишин раваму онҷо сукунат кунам^[lx].

Ҳусейн ба мувофиқаи худ ба рафтан назди халифа  таъкид варзид ва Умар ибни Саъд ба Зиёд аз расидан ба ҳалли ин мушкил нома навишта огоҳашон намуд.  Қариб буд, ки ибни Зиёд мувофиқа намояд агар Шамр ибни Зил-ҷавшан ибни Зиёд -ро аз ин роҳаш намегардонид. Бо машвараи Шамр ибни Зиёд Умар ибни Саъдро фармон дод, ки то ба ҳукми мо нафарояд раҳояш накунед^[lxi]. Аммо Имом Ҳусейн (р) ин пешниҳодро комилан рад намуда атрофиёнашро амр намуд то ҳар кас мехоҳад биравад зери итоати ман нестед. Лекин ҳамроҳонаш ўро танҳо нагузоштанд ва ҳомроҳияш намуданд^[lxii].

Ҳафтум: Маъракаи ҳалкунанда ва шаҳодати Имом Ҳусейн (р):

Субҳи рузи ҷумъаи соли 61-ҳиҷрӣ Имом Ҳусейн (р) иродаву қасди набард намуда ҳамроҳони худро омода намуда муназзам сохт^[lxiii]. Умар ибни Саъд низ лашкари худро омодаи ҷанг намуд^[lxiv]. Задухурд оғоз ёфт  ва дар ибтидо чун мубориза талаби буд. Ҳамроҳони Ҳусейн (р) ва тарафдоронаш хеле муковимат сахт нишон дода бо фидои мавсуф буданд ва ҳеҷ орзуи ҳаёт надоштанд^[lxv]. Дар ибтидо Имом Ҳусейн (р) дар зодухурд иштирок накард  ва ёронаш аз ў дифоъ мекарданд. Баъд аз ин ки ҳамаи ҷонибдоронаш кушта шуданд ў шуҷоъатмандона ҷанг кард ва касе ёрои наздик шудан ба ўро надошт. Чун Шамр ибни Зилҷавшан (лаънати Худо бар ў бод) инро мушоҳида намуд аз ҳавфи ин ки замоми ҷараёни воқеъаро аз даст  медиҳад нидо сўи лашкариёнаш сар дод ва амр намуд то Имом Ҳусейн (р)-ро ба қатл расонанд ва сар аз танаш ҷудо намуданд^[lxvi]. Қатл ў дар даҳуми моҳи муҳаррами соли 61-ҳиҷрӣ^[lxvii] сурат гирифт. Аз ҳамроҳони Имом Ҳусейн (р) 72-нафар ба шаҳодат расиданд ва аз лашкариёни ибни Зиёди лаъин 88-нафар кушта шуданд^[lxviii].. Баъд аз хотима ёфтани набард Умар ибни Саъд занону кудокони Имом Ҳусейн (р)-ро ҳамроҳ бо сари аз тан ҷудо кардаи Имом Ҳусейн назди Убайдуллоҳ ибни Зиёди лаъин фиристод^[lxix].

 Дар ин набарди нобаробар 18-нафар аз хонадони Муҳаммад (саллаллоҳу алайҳи васаллам кушта шуд^[lxx]. Мо ҳамеша таърихи ин ҳодисаи дарднокро мехонем ва шарҳу тафсири ин ҳодисаро аз манобеъе мехонем,ки танҳо аз ҳолати ба шаҳодат расӣ ва гоҳо аз ҷавониби дигари он ҳодиса мехонем.

Аҷиб ин аст, ки бо Имом Ҳусайн (р) дар ин ҳодиса номҳои Абубакру Умару Усмон аз  фарзандони Алӣ ибни Абутолиб (р) ва Абубакр ибни Ҳасан, ки ҳамроҳи Ҳусейн кушта шудаанд дар фитаҳову китобҳои Шиъаҳо дидаву шунида намешавад, то нагўянд, ки Алӣ (р) фарзандонашро номи Абубакру Умару Усмон ном ниҳодааст ё ин ки Ҳасан (р) писарашро Абубакр ном ниҳода аст!^{[lxxi] [lxxii]}.

Дар ривояти Бухорӣ аз Анас ибни Молик (раз) овардааст, ки чун сари Имом Ҳусейн (р)-ро назди ибни Убайдулло Зиёд оварданд бо чуби дасташ лабони ўро оҳиста кубиду оиди ҳуснаш чизе гуфт, пас Анас (раз)  гуфт: Савганд ба Худо зиштие ба ту хоҳад расид ман дидам, ки Паёмбар (с) ҷои он чуби туро дар  лабони ў мебусид, пас ибни Зиёд лаъин дар ҳол чубашро пас гирифт^[lxxiii]. Чун зану фарзандони Имом Ҳусейн (р) ба Куфа расиданд ибни Зиёд амр намуд то хурокаву пушока ва ҷои буду бош барояшон муҳайё намоянд^[lxxiv]. Ансобул-ашроф (3/226).

Ривоятҳои бофта оиди ин ки ибни Зиёд бо зану фарзандони Ҳусейн муъомилаи зишт кардааст дуруғи маҳз аст. Баръакс чун ибни Зиёд аз фахру ғурури нусрату зафар каме ба худ омад хатои бузурги худро дарк намуд. Эҳсоси чунин  пушаймони баъзе афроди оилааш низ мушоҳида шудааст. Модараш ба ў мегуфтааст: Вой бар ҳоли ту чи кор кардед?! Чи гуноҳе буд, ки муртакиби он шудӣ?!^[lxxv]

Бародараш Усмон ибни Зиёд мегуфт: Савганд ба Худо дўст доштам, ки ҳар фарде аз бани  Зиёд ҳалқаи бардаги дар гушу бини то рузи қиёмат медоштанд ва Ҳусейн ибни Алӣ (р) кушта намешуд. Ин сухани ўро Убайдуллоҳ ибни Зиёди лаъин мешуниду инкор намекард^[lxxvi].

Ҳаштум: Мавоқиф ва дидгоҳҳои арзанда дар ҷониби Ҳусейн:

Чун мардум ба ду гурўҳи бо ҳам зидд ҷўдо гардиданд ва дар муқобили ҳам саф кашиданд баъзе афрод ва шахсиятҳое пайдо шуданд, ки бо мавқеъгириҳои далерона ва воқеъбинонаи ки торих онро дар сафаҳоти худ дарҷ намудааст, шуъури хонандаро такон  медиҳад. ишон дар ингуна мавқеъгирии худ танҳо расидан ба ҷаннатро мақсади асосии худ қарор дода на молу мансаб ва на шуҳрати дунёи пеши роҳашонро гирифта натавонист^[lxxvii]. Аз ҷумлаи чунин мавқеъгириҳо:

1. Мавқеъи Волид ибни Утба ибни Абусуфён (р):

Валид аз истифода бурдани шиддати сахти бо Ҳусейн (р) ва таҳдид намудани ў ба қатл барои гирифтани байъат худдори намуда гуфт: Савганд ба Худо агар тамоми дунё ва доройии онро бароям диҳанд даст ба куштани Имом Ҳусейн (р) намезанам. Субҳоналлоҳ! Ҳусейн (р)-ро бикушам ба хотири ин ки мегўяд: Байъат намекунам?! Ин амал ҷазои сангине хоҳад дошт^[lxxviii].

Валид ибни Утба ибни Абусуфён ҳамчун волии Мадина аз ҳамаи молу мансаб даст кашида чунин мавқеъи муносибро ба худ гирифт, то рўзи қиёмат ҷавобгарии хуни Имом Ҳусен (р)-ро дар гардан надошта бошад^[lxxix].

2. Мавқеъгирии Нуъмон ибни Башир (р):

Чун амири Куфа аз  ҳаракат намудани Имом Ҳусейн ба сўи Куфа ва расидани Муслим ибни Ақил ба Куфа ва гирифтани  байъат барои Имом Ҳусейн (р) огоҳи ёфт мардум аснои хутбааш аз нофармонии имом ва даст задан ба фитна ва оқибати харобиовари он барҳазар дошт ва бо вуҷуди он ба мардум бо нарми рафтор намуда. Ў ба мардум  муроҷиъат намуда гуфт: Касеро бар гумонаш ҷазо намедиҳам ва лекин агар аҳду паймон шиканад бо ў хоҳам ҷангид.

Ин мавқеъи ўро ҷонибдорони умавиҳо мавқеъи заъифон ҳисобида инкор намуданд. Ў дар посухи ишон гуфт: Ин ки аз мустазъафин бошам дар тоъати Худо беҳтар аст бароям аз ин ки аз қудратмандон дар маъсияти ў бошам^[lxxx]. Ризои Худованд барои мусалмон бояд аз ҳама чиз қимат бошад.

Сухани Худо:

 «Худо бар мардони мўъмин ва занони мўъмин биҳиштҳоеро ваъда додааст, ки ҷўйҳо дар он ҷорист ва биҳиштиён ҳамеша дар он ҷоянд ва низ хонаҳое некў дар  биҳишти ҷовид. Вале хушнудии Худо аз ҳама бартар аст, ки пирўзии бузург хушнудии Худованд аст!»

(Сураи Тавба ояти 72)

3. Мавқеъгирии Ҳур ибни Язид:

Ў Аввалин шахсе буд, ки  ҳамроҳи лашкари Куфа бо Имом Ҳусейн (р) рў ба рў шуд ва монеъи баргарданаш ба Мадина шуд, лекин дар муъомила бо Имом Ҳусейн  хеле нарму бо ахлоқ буд ва пешниҳод намуд то ба ғайр аз Мадинаву Куфа ба ҳарҷо ки меравад озод аст. Чун лашкари дигари Куфа бо сардории Умар ибни Саъд ибни  Абуваққос ба ишон пайваст ва Ҳур эҳсос намуд ки ҷанг бо Имом Ҳусейн (р) ҳатмист мавқеъи худро иваз намуда бо Хусейн пайваст. Ў ба аҳли Куфа хитоб намуда гуфт: Эй аҳли Куфа ҳалок бод бар шумо оё Ҳусейн (р)-ро даъват кардед, то таслимаш намоеду бо ў биҷангед ва ўро аз рафтан ба дигар манотиқ манъ намоед ва байни ишон ва байни оби Фурот, ки аз он сагу хук меошомад, монеъу девор шавед. Худованд дар рӯзи қиёмат шуморо сероб накунад, агар ҳоло тавба накунед. Ҳур аз мавқеъи пешинааш узр пурсид ва Имом Ҳусейн (р) ҳам узри ўро пазируфт.

Ҳур ибни Язиди Тамимӣ мавқеъашро нисбати Имом Ҳусейн (р) тағйир дод чун дид, ки Имом Ҳусейн ба сулҳ моил аст ва мавқеъи душманона бар зидди ў аз рўи адлу инсоф нест. Адл тақозои онро мекунад, ки ҷониби сулҳхоҳро дастгири намуда дар паҳлуи он боши. Ҳур медонист, ки бо Имом Ҳусейн будан маънои маргро дорад лекин ў маргро ихтиёр намуд, то ба ҷаннат бирасад^[lxxxi] .

4. Мавқеъи Наввор духтари Молики Ҳазрами:

Ў ҳамсари Хулий ибни Язид аст, ки Умар ибни Саъд сари аз тан ҷудошудаи Имом Ҳусейн (р) бо ў ба ибни Зиёд фиристод. Чун дарвозаҳои қасрро баста ёфт ба хонааш баргашт ва сари муборакро зери зарфи хамиршуи гузашт ва ба занаш хушҳолона гуфт, ки бо худ боигарии зиёде овардааст сари Ҳусейн (р) бо ман аст.  Ҳамсараш Наввор ба ў гуфт: Марг бар ту , мардум тиллову нуқра меоранд шумо сари писари духтари Муҳаммад (саллаллоҳу алайҳи васаллам)-ро овардаи?! На савганд ба Худо ман бо ту зери як бом  нахоҳам монд^[lxxxii]. Бо ҳамин  тасмими қотеъ, ки далолат бар имони Наввор мекунад,  аз шавҳараш ҷудо мешавад^[lxxxiii].

Нуҳум: Мавқеъи Язид нисбат ба қатл Имом Ҳусейн (р) ва аҳли  байти ў:

Убайдуллоҳ ибни Зиёд номае ба Язид навишта дар масъалаи занону кўдакони Имом Ҳусейн (р) аз вай машварат пурсид. Чун Язид аз ин воқеъа огоҳ шуд гиря намуда гуфт: Аз итоъати шумо-яъне аҳли Ироқ-бидуни куштани Ҳусейн рози мешудам, инчунин аст оқибати саркашию «оқ» кардан. Лаънати худо ба ибни Марҷона силаи раҳме бо ў надошт, агар ман ба ҷои вай мебудам ҳар оина авф мекардам. Худованд Ҳусейнро раҳмат кунад^[lxxxiv]. Язид дар посухи номаи ибни Зиёд навишт, ки асиронро ба назди халифа фиристад. Пас Заквон Абухолид онҳоро барои сафар омода сохта 10000 дирҳам^[lxxxv] сарф намуд. Аз инҷо маълум мешавад, ки ибни Зиёд на ба шакли оламовару таҳқиромез чуноне, ки дар баъзе ривоёт омадааст^[lxxxvi], балки эҳтиромона  оли Ҳусейн (р)-ро сўи Димашқ фиристодааст^[lxxxvii]. Чун оли Ҳусейн (р) назди Язид дохил шуданд Фотима бинти Ҳусейн (р) гуфт: Эй Язид! Оё духтарони Паёмбар (р) (с) ғулому бардаанд? Язид гуфт: На, балки озоду мукарраманд, назди духтарони амакат дохил шав онҳоро мисли худат хоҳи ёфт. Фотима гуфт: чун назди ишон дохил шудам онҳо ҳама мултазим бо ҳиҷобу дарҳоли гиря кардан қарор даштаанд^[lxxxviii]. Ривоятҳо овардаанд, ки байни Язид ва Алӣ ибни Ҳусейн (р) баҳсу мунозара сурат гирифтааст ҳангоме, ки Язид воқеъоти Карбалоро ёдовар шуда гуфтааст, ки Ҳусейн (р) қатъи силаи раҳм карду ҷазояшро дид ва Алӣ (р) фарзанди Имом Ҳусейн (р) дар ҷавоби Язид  ояи каримаро тиловат кардааст:

Сухани Худо:

«Ҳар мусибате ба мол ва ҷонатон расад албатта пеш аз он,ки биёфаринемаш дар китобе навишта шудааст. Ва ин бар Худо осон аст»

(Сураи Ҳадид, ояти 22)

Язид дар посух ин оятро  гуфтааст:

«Ҳар кас кишти охиратро бихоҳад ба кишташ меафзоем ва ҳар кас кишти дунёро бихоҳад ба ӯ ато мекунем,вале дигар дар кишти охираташ насибе нест»  (Сураи Шуро, ояти 20)

Язид ба ивази ончи аз занҳои Ҳошими ғасб шуда буд даҳчанд молу ашё дод^[lxxxix] ва ҳар саҳару шом бидуни Алӣ ибни Ҳусейн (р) ғизо тановул намекард^[xc]. Дар ривоятҳо овардаанд, ки сари Ҳусейн (р)-ро назди Язид фиристодаанд, лекин тибқи ривояти саҳеҳ назди ибни Зиёд боқӣ мондааст.^[xci]

Даҳум: Баргаштани аҳлу аёл ва фарзандони Ҳусейн ба Мадина:

Язид аз маволии бани Ҳошим ва маволии бани Алӣ^[xcii] чанд тан аз пиронсолонро ба Димишқ хонда занону духтарони Имом Ҳусейнро омодаи сафар намуд ва ҳамаи ҳоҷатҳояшонро бароварда сохт^[xciii]. Сипас қабл аз ин ки ишон Димишқро тарк намоянд Язид Алӣ ибни Ҳусейнро таклиф намуд то хоҳиш дошта бошад дар Димишқ бимонад ва ҳамаи ҳоҷаташ бароварда хоҳад шуд,^[xciv] лекин фарзандони Имом Ҳусейн (р) баргаштанро суи Мадина авлотар донистанд.^[xcv] Ҳангоми таркнамудани Димишқ бори дигар Язид пушаймони ва эътирози худро нисбати қатли Ҳусейн (р) изҳор дошт ва гуфта аст,ки  қазои Илоҳи чунин будааст. Ў аз Алӣ ибни Ҳусейн хоҳиш намуд то ҳарвақте, ки ҳоҷате бошад тавасути нома ба Халифа бинависад онро бароварда хоҳад сохт.^[xcvi]

Язид си нафар аз маволии бани  Суфёнро^[xcvii] амр намуд то ҳарҷо оли Ҳусейн поён шуданд ва дар ҳарзамон пас мухолифате надошта бошанд. Ду нафар аз солеҳони Шомро низ ҳамсафари онҳо сохт^[xcviii]. Ибни Кашф дар бораи Язид гуяд: Ў олу байти Ҳусейнро икром намуд ва ҳамаи молу мулки зоеъшудаашонро бозпас гардонид ва суи Мадина бо обруву эҳтироми хоса баргардонид.^[xcix]

Ин шо Аллоҳ имрӯз бахши дуввумашро омода ва тақдими хонандаи «Ислоҳ» менамоем.

Поёни бахши аввал, давом дорад….

Пайнавишт-Сарчашмаҳои истифода шуда:

[i] . Сияру аъломин нубало (2/280), Ал-исоба (1/331-334)

[ii] . Фазоилус-саҳоба, имом Аҳмад (2/772).

[iii] . Мавоқифул-муъораза (с.180).

[iv] . Мавоқифул-муъораза (с.240).

[v] . Ас-савоъиқ ал-мурсала (2/299).

[vi] . Ансобул-ашроф (3/152), мавоқифул-муъораза (с.180).

[vii] . Мавоқифул-муъораза  (с.180).

[viii] . Ал-фуқаҳову вал-хулафо, Султон Ҳусайлин (с.21).

[ix] . Ал-фуқаҳоу вал-хулафо, Султон бин Холид Ҳаслайн (с.21).

 (с.22).

[x] . Таърихи Табарӣ (6/259).

[xi] . Таърихи Табарӣ (6\273, 274).

[xii] . Ал-фуқаҳоу вал-хулафо (с. 23).

[xiii] . Таърихи Табарӣ нақл аз Хулафо… (с. 25).

[xiv] . Таърихи Табарӣ (6\267).

[xv] . Таърихи Табарӣ (6\276).

[xvi] . Таърихи Табарӣ (6\305).

[xvii] . Таҳзибул-камол (6\419) мавофиқул муъораза (343).

[xviii] . Сияру аъломин-нубало (3/304) мавқифул-муъораза (с. 344).

[xix] . Таърихи Табарӣ (6\277).

[xx] . Таърихи Табарӣ.

[xxi] . Таърихи Табарӣ (6/278).

[xxii] . Таърихи Табарӣ.

[xxiii] . Таърихи Табарӣ (6/280).

[xxiv] . Таърихи Табарӣ

[xxv] . Ал-ахборут тивол (с. 218) Таърихи Табарӣ (6/284).

[xxvi] .  Ал-ахборут тивол (с. 219) Таърихи Табарӣ (6/288).

[xxvii] . Таърихи Табарӣ (6/289).

[xxviii] . Таърихи Табарӣ (6/291).

[xxix] . Мавоқифул-Муъораза (с. 255).

[xxx] . Таърихи Табарӣ (6/293).

[xxxi] . Мавоқифул муъориза (с. 275) Ат-табақот (5/374).

[xxxii] . Таърихи Табарӣ (6/293).

[xxxiii] . Сияру аъломин нубало (3/308).

[xxxiv] . Албидоя ван-ниҳоя (11/490), Таърихи Табарӣ (6/302).

[xxxv] . Таърихи Табарӣ (6/302).

[xxxvi] . Ал-умавиюн байнаш-шарқи вал ғарб (1/205).

[xxxvii] . Ал-умавиюн байнаш-шарқи вал ғарб (1/205).

[xxxviii] . Таърихи Табарӣ (6/309), Мувоқифул муъораза (с.  262).

[xxxix] . Ат-табақот (5/167), таҳзибул камол (6/422), мавоқифул-муъораза (с. 263).

[xl] . Таҳзибул камол (6/422) мавоқифул-муъораза (с. 263).

[xli] . Ал-биядоя ван-ниҳоя (11/510).

[xlii] . Маҷмаъуз завоид (9/139) Ал-муъҷамул кабир (3/115).

[xliii] . Ат-табақот (5/376) Мавоқифул- муъориза (с. 264).

[xliv] . Ан-собул-ашроф (3/573). Мавоқифул- муъориза (с. 265).

[xlv] . Ат-табақот (5/376), Ан-собул-ашроф (3/167).

[xlvi] . Ан-собул-ашроф (3/376). Мавоқифул- муъориза (с. 266).

[xlvii] . Мавоқифул- муъориза (с. 266).

[xlviii] . Ан-собул-ашроф (3/168). Мавоқифул- муъориза (с. 266).

[xlix] . Таърихи Табарӣ (6/322).

[l] . Мавоқифул- муъориза (с. 267).

[li] . Таърихи Табарӣ (6/323).

[lii] . Таърихи Табарӣ

[liii] . Таърихи Табарӣ (6/327).

[liv] . Таърихи Табарӣ.

[lv] . Таърихи Табарӣ (6/329).

[lvi] . Таърихи Табарӣ (6/326).

[lvii] . Таърихи Табарӣ (6/337).

[lviii] . Ал-миҳан, абил-араб (с. 154).

[lix] . Ал-миҳан, абил-араб.

[lx] . Ал-миҳан, абил-араб.

[lxi] . Таърихи Табарӣ (6/240-241).

[lxii] . Таърихи Табарӣ (6/346).

[lxiii] . Таърихи Табарӣ (6/349).

[lxiv] .  Таърихи Табарӣ.

[lxv] .  Таърихи Табарӣ (6/350).

[lxvi] .  Таърихи Табарӣ (6/385).

[lxvii] .  Таърихи Табарӣ (6/325).

[lxviii] . Ат-табақот (5/386), исноди љамъи таърихи табари (6/385).

[lxix] . Таърихи Табарӣ нақл аз Мавоқифул муъориза (с.  276).

[lxx] . Ҳиқбатум-минат-торих (с. 135-136).

[lxxi] . Ҳуқбатум-минат-торих (с. 135-136).

[lxxii] . Ҳиқбатум-минат-торих (с. 135-136).

[lxxiii] . Муснади Абияъло рақами (3981).

[lxxiv] . Ансобул-ашроф (3/226).

[lxxv] . Таърихи Табарӣ нақл аз «Ад-давлатул умавия…» (с. 322).

[lxxvi] . Ал-комилу фит-тарих (2/582).

[lxxvii] . Ал-умавиюн байнаш шарқи бал-ғарб (1/249).

[lxxviii] . Таърихи Табарӣ (6/259).

[lxxix] . Ал-умавиюн байнаш шарқи бал-ғарб.

[lxxx] . Таърихи Табарӣ (6/277).

[lxxxi] . Ал-умавию вакил (1/252).

[lxxxii] . Таърихи Табарӣ (6/385).

[lxxxiii] . Ал-умавиюн байнаш-шарқи вал-ғарб (1/253).

[lxxxiv] . Ансобул-ашроф (3/219-220), Мавоқифул Муъориза (с. 282).

[lxxxv] . Ат-табақот (5/393) Мавоқифул Муъориза (с. 282).

[lxxxvi] . Ал-миҳан (с. 155) Мавоқифул Муъориза (с. 282).

[lxxxvii] . Мавоқифул Муъориза (с. 283).

[lxxxviii] . Таърихи Табарӣ (6/395).

[lxxxix] . Ат-табақот (5/397), Таърихи Табарӣ (6/395).

[xc] . Ат-табақот (5/397).

[xci] . Ҳуқбатун минат-торих (с. 141).

[xcii] . Аттабақот (5/397).

[xciii] . Аттабақот (5/397)., Таърихи Табарӣ (6/393).

[xciv] . Таърихи Табарӣ (6/393), Сияру аъломин-нубало (4/386).

[xcv] . Минҳоҷус-сунна (4/559).

[xcvi] . Таърихи Табарӣ (6/393).

[xcvii] . Аттабақот (5/397), мавоқифул-муъораза (с.286).

[xcviii] . Ал-ҳуҷҷату фи баёнил-маҳаҷҷа Чаро Имом Ҳусайн (р) бар алайҳи Язид қиём кард ?

 (2/525-526).

[xcix] . Мавоқифул-муъораза фи хилофати Язид (с.286).

Сообщение Чаро Имом Ҳусайн (р) бар алайҳи Язид қиём кард ? появились сначала на ISLOH.net.